Коррупция ҳар қандай давлат ва жамиятнинг барқарор ривожланишига тўсқинлик қиладиган, қонун устуворлиги ва инсон ҳуқуқларига жиддий хавф туғдирадиган салбий иллатлардан биридир.

Айниқса, суд органларида коррупцияга йўл қўйилиши жамият учун янада оғир оқибатларга олиб келиши мумкин.

Чунки суд — инсоннинг бузилган ҳуқуқ ва эркинликлари ҳимоя қилинадиган, низолар қонун асосида ҳал этиладиган ва адолат қарор топиши лозим бўлган муҳим давлат органидир.

Суд тизимида коррупциянинг ҳар қандай кўринишига ўрин берилиши нафақат муайян шахснинг ҳуқуқларига, балки бутун жамиятнинг судга ва қонунга бўлган ишончига салбий таъсир кўрсатади.

Шу боис суд органларида коррупциянинг олдини олиш ва унга қарши курашиш фақат муайян назорат органларининг вазифаси эмас, балки судьялар ва суд аппаратининг ҳар бир ходими учун бевосита касбий бурч ва юксак масъулият ҳисобланади.

Зеро, судья ва суд ходими аввало қонунга бўйсунадиган, адолат ва ҳалолликни ўз фаолиятининг асосий мезони деб биладиган шахс бўлиши лозим.

Судья зиммасидаги вазифа оддий хизмат вазифаси эмас. Судья инсоннинг тақдири, ҳуқуқи, қонуний манфаати ва эркинлиги билан боғлиқ масалаларни ҳал қилади.

Шунинг учун судьянинг ҳар бир қарори, ҳар бир ҳаракати ва ҳар бир муносабати қонунга, холисликка ва адолатга асосланиши шарт.

Судьянинг ўз хизмат мавқеидан шахсий манфаат йўлида фойдаланиши, кимнингдир илтимоси, таниш-билишлиги, моддий манфаати ёки бошқа таъсирлар асосида қарор қабул қилиши судьялик мақомига мутлақо зиддир.

Судья учун энг катта бойлик — лавозим эмас, балки халқнинг ишончи ва касбий шаънидир. Лавозим вақтинчалик бўлиши мумкин, аммо инсоннинг ҳалоллиги ва обрўси унинг бутун фаолияти давомида намоён бўлади.

Шу маънода судья коррупциянинг ҳар қандай кўринишига нафақат қонунбузарлик сифатида, балки одил судловнинг моҳиятига зид бўлган ҳаракат сифатида қараши керак.

Суд аппарати ходимларининг ҳам бу борадаги масъулияти ниҳоятда юқори. Фуқаролар судга мурожаат қилганда, кўп ҳолларда биринчи навбатда суд аппарати ходими билан мулоқот қилади.

Ходимнинг муомала маданияти, ҳалоллиги, хизмат вазифасига муносабати ва фуқаролар билан одоб-ахлоқ доирасида мулоқот қилиши суд тизими ҳақидаги жамоатчилик тасаввурини шакллантиради.

Шунинг учун суд аппарати ходими ҳам ўз хизмат ваколатларидан шахсий манфаат учун фойдаланмаслиги, фуқаролардан турли шаклда манфаат талаб қилмаслиги, ишни тезлаштириш ёки ҳал қилиб бериш ваъдасини бермаслиги ҳамда коррупциявий ҳолатларга йўл қўймаслиги лозим.

Айниқса, суд аппарати ходими ўзининг оддий бир ҳаракати ҳам суднинг умумий нуфузига таъсир қилиши мумкинлигини доимо ёдда тутиши керак. Фуқарога қонун доирасида тушунтириш бериш — хизмат вазифаси, унинг муаммосидан шахсий манфаат олиш эса касбий бурчга хиёнатдир.

Шунинг учун ҳар бир ходим ўз вазифасини виждонан бажариб, «менинг ҳар бир ҳаракатим суднинг обрўсига таъсир қилади», деган масъулият билан ишлаши зарур.

Коррупцияга қарши курашишда энг самарали усуллардан бири — унинг келиб чиқишига сабаб бўладиган шарт-шароитларни барвақт аниқлаш ва бартараф этишдир.

Шу маънода суд тизимида шаффофликни таъминлаш, хизмат жараёнларини рақамлаштириш, қарор қабул қилишда инсон омилини камайтириш, манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш, ходимларнинг касбий ва ахлоқий талабларга риоя этишини таъминлаш муҳим аҳамият касб этади.

Судья ва ходимлар коррупцияга нисбатан «менга тегишли эмас» деган бефарқ муносабатда бўлмаслиги керак.

Аксинча, коррупциянинг ҳар қандай кўринишига муросасиз муносабат шакллантирилиши лозим.

Пора олишгина эмас, пора беришга рози бўлиш, воситачилик қилиш, хизмат мавқеидан фойдаланиб шахсий манфаат кўриш, манфаатлар тўқнашувини яшириш ёки коррупциявий ҳаракатларга кўз юмиш ҳам суд тизимидаги ҳалоллик муҳитига салбий таъсир кўрсатади.

Қонунга амал қилиш судья ва суд ходими учун танлов эмас, балки мажбуриятдир.

Чунки суд органларида меҳнат қилаётган ҳар бир шахс бошқалардан қонунга риоя қилишни талаб қилар экан, аввало ўзи қонунга намуна бўлиши керак. Қонунни фуқародан талаб қилиб, унинг талабларига ўзи амал қилмаслик суд тизимининг нуфузига зид бўлган ҳолатдир.

Судья ва ходимнинг шахсий ҳаётидаги ҳалоллиги ҳам унинг касбий фаолиятига бевосита таъсир қилади.

Ҳалоллик фақат пора олмаслик билан чекланмайди.

Ҳалоллик — ўз вазифасини сидқидилдан бажариш, фуқарога адолатли муносабатда бўлиш, хизмат ваколатидан тўғри фойдаланиш, ҳақиқатни яширмаслик, манфаатлар тўқнашувига йўл қўймаслик ва ҳар қандай қонунбузарликка нисбатан муросасиз бўлишдир.

Суд тизимида ишлайдиган ҳар бир ходим шуни чуқур англаши лозимки, фуқаро судга нафақат қарор учун, балки адолат излаб келади.

Агар у суд эшигидан кирганида унга нисбатан адолатли, холис ва ҳурматли муносабатни кўрса, унинг давлатга ва қонунга бўлган ишончи мустаҳкамланади.

Аксинча, судда коррупциявий муносабатга дуч келса, унинг қонунга бўлган ишончига жиддий путур етади.

Шу нуқтаи назардан коррупцияга қарши курашиш суд тизимининг обрўси ва нуфузини ҳимоя қилишнинг ҳам муҳим шартидир.

Бир нафар ходимнинг қонунбузарлиги бутун жамоага нисбатан салбий тасаввур пайдо қилиши мумкин.

Шу сабабли жамоада ўзаро масъулият, очиқлик ва ҳалоллик муҳитини шакллантириш ҳар бир суд жамоасининг устувор вазифаси бўлиши керак.

Судьялар ва суд аппарати ходимлари коррупциявий хавфларнинг олдини олишда шахсий намуна кўрсатишлари лозим.

Зеро, коррупцияга қарши курашиш аввало инсоннинг ўзига нисбатан талабчан бўлишидан бошланади. «Қонунни бузмаслик»нинг ўзи етарли эмас, балки қонунга ҳурмат билан яшаш ва ишлаш, хизмат вазифасини виждонан бажариш, адолатни қадрлаш ва бошқаларни ҳам қонунга риоя қилишга ундаш муҳимдир.

Бугунги кунда суд тизимида шаффофлик ва ҳалолликни таъминлаш, коррупциявий хавфларни аниқлаш ва бартараф этишга қаратилган замонавий механизмларнинг жорий этилаётгани ҳам ана шу мақсадга хизмат қилади.

Комплаенс назорат тизими орқали коррупциявий хавф-хатарларни олдиндан аниқлаш, манфаатлар тўқнашувини тартибга солиш, хизмат интизоми ва касбий этика талабларига риоя этилишини таъминлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Бироқ ҳар қандай тизимнинг самарадорлиги, аввало, уни амалга оширадиган инсонларга боғлиқ. Энг мукаммал назорат механизми ҳам агар ходимнинг ўзида ҳалоллик, виждон ва қонунга ҳурмат бўлмаса, кутилган натижани бермайди.

Шунинг учун коррупцияга қарши курашишнинг энг кучли воситаси — ҳар бир судья ва ходимнинг ички эътиқоди, ҳуқуқий онги ва касбий масъулиятидир.

Судья ва ходим учун «қонун ҳамма учун баробар» деган тамойил ҳаёт ва хизмат фаолиятининг асосий мезони бўлиши шарт. Судда ишлайдиган шахс қонунни айланиб ўтиш йўлини эмас, қонун доирасида масалани ҳал қилиш йўлини излаши керак. Таниш-билишчилик, шахсий илтимос, хизмат мавқеидан фойдаланиш, моддий ёки бошқа манфаат эвазига хизмат кўрсатиш каби ҳолатларга мутлақо йўл қўйилмаслиги лозим.

Коррупцияга қарши муросасиз муносабат — бу фақат порадан воз кечиш эмас.

Бу адолатни сотмаслик, ишончни суиистеъмол қилмаслик, лавозимни шахсий манфаатга айлантирмаслик ва қонун талабларини ҳар қандай ҳолатда ҳам устувор қўйиш демакдир.

Ҳар бир судья ва суд аппарати ходими ўз фаолияти давомида «Менинг қарорим ёки ҳаракатим инсон тақдирига, унинг ҳуқуқ ва манфаатларига таъсир қилиши мумкин» деган масъулиятни ҳис қилиши лозим.

Ана шунда хизмат вазифасига оддий иш сифатида эмас, балки юксак ишонч ва масъулият сифатида қараш шаклланади.

Зеро, судда адолат қарор топиши учун аввало суд тизимида ҳалоллик қарор топиши керак. Судья ҳалол бўлса — қарорга ишонч ортади.

Ходим ҳалол бўлса — судга мурожаат қилган фуқаронинг ишончи мустаҳкамланади. Жамоа ҳалоллик ва қонун устуворлиги тамойили асосида ишласа — суднинг обрўси юксалади.

Шу боис коррупцияга қарши курашишни фақат жазо ёки назорат масаласи сифатида эмас, балки судья ва ҳар бир ходимнинг кундалик касбий маданияти ва ҳаётий тамойили сифатида қабул қилиш зарур.

Қонунни ҳимоя қиладиган инсон, аввало, қонунга ўзи қатъий амал қилиши шарт.

Энг муҳими, суд органларида фаолият юритаётган ҳар бир шахс ўзининг хизмат вазифаси ортида давлатнинг нуфузи, суднинг обрўси ва фуқаронинг қонуний манфаати турганини унутмаслиги керак.

Адолатни қарор топтиришга масъул бўлган суд тизими коррупциядан холи, шаффоф ва ҳалол бўлиши шарт.

Зеро, коррупцияга муросасиз суд — адолатли жамиятнинг таянчи, қонунга содиқ судья ва ҳалол ходим эса халқ ишончининг энг мустаҳкам кафолатидир.

Фуқаролик ишлари бўйича

Сариосиё туманлараро судининг девонхона мудири

Боборажабов Ёқубжон Муродалиевич