YANGI KONSTITUTSIYA — INSON QADRI VA HUQUQLARINING MUSTAHKAM KAFOLATI

Konstitutsiya har bir davlatning siyosiy, huquqiy va ijtimoiy taraqqiyotini belgilab beruvchi, davlat va jamiyat hayotining asosiy tamoyillarini o‘zida mujassam etgan oliy yuridik kuchga ega hujjatdir. Unda davlat hokimiyatining tashkil etilishi, inson va fuqarolarning huquqlari, erkinliklari hamda burchlari belgilab qo‘yiladi.
O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 30-aprel kuni umumxalq referendumi asosida qabul qilingan yangi tahrirdagi Konstitutsiyasi mamlakatimiz hayotida muhim tarixiy voqea bo‘ldi. 2023-yil 1-maydan kuchga kirgan ushbu Asosiy Qonun davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarini isloh qilish, inson qadrini yuksaltirish hamda xalq farovonligini ta’minlashning mustahkam huquqiy asosini yaratdi.
Yangi tahrirdagi Konstitutsiya 6 bo‘lim, 27 bob va 155 moddadan iborat bo‘lib, unda inson huquqlari, ijtimoiy himoya, ta’lim, sog‘liqni saqlash, tadbirkorlik, ekologik xavfsizlik va davlat boshqaruviga oid muhim normalar o‘z ifodasini topgan.
Inson qadri — oliy qadriyat
Yangi Konstitutsiyaning eng muhim g‘oyasi — inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni va qadr-qimmatini oliy qadriyat sifatida e’tirof etishdir.
Konstitutsiyaning 1-moddasida O‘zbekiston suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat ekani belgilab qo‘yilgan. Bu tamoyillar mamlakatimizda inson manfaatlarini ta’minlash, qonun ustuvorligini qaror toptirish va ijtimoiy adolatni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Asosiy Qonunda har bir insonning yashash, erkinlik va shaxsiy daxlsizlik, fikrlash, so‘z va e’tiqod erkinligi, mulkdor bo‘lish, mehnat qilish, ta’lim olish hamda malakali tibbiy xizmatdan foydalanish huquqlari kafolatlangan.
Ayniqsa, inson huquq va erkinliklari har kimga tug‘ilganidan boshlab tegishli ekani belgilangani muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, qonunchilikdagi barcha ziddiyat va noaniqliklar inson foydasiga talqin qilinishi konstitutsiyaviy jihatdan mustahkamlangan.
Huquqiy davlat va qonun ustuvorligi
Huquqiy davlatning asosiy belgisi — qonun ustuvorligi va barcha fuqarolarning qonun oldida tengligidir.
Konstitutsiyaning 15-moddasiga muvofiq, Konstitutsiya va qonunlarning ustunligi so‘zsiz tan olinadi. Konstitutsiya oliy yuridik kuchga ega bo‘lib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri amal qiladi.
Bu esa davlat organlari, mansabdor shaxslar va fuqarolar o‘z faoliyatida Konstitutsiya talablariga qat’iy rioya etishi shartligini anglatadi.
Shuningdek, sud hokimiyati mustaqilligi, aybsizlik prezumpsiyasi va har bir shaxsning sud orqali o‘z huquqlarini himoya qilish imkoniyati kabi muhim kafolatlar yanada mustahkamlangan.
Ijtimoiy davlat — aholi farovonligining huquqiy asosi
Yangi Konstitutsiyada O‘zbekistonning ijtimoiy davlat sifatida belgilanishi alohida ahamiyatga ega.
Ijtimoiy davlatning asosiy vazifasi aholi uchun munosib turmush sharoitlarini yaratish, ehtiyojmand qatlamlarni qo‘llab-quvvatlash, bandlikni ta’minlash va ijtimoiy adolatni qaror toptirishdan iborat.
Konstitutsiyada mehnat qilish, adolatli ish haqi olish, ijtimoiy ta’minotdan foydalanish, uy-joyga ega bo‘lish va malakali tibbiy xizmat olishga oid huquqiy kafolatlar belgilangan.
Bu normalar davlatning inson oldidagi mas’uliyatini oshirish, aholi turmush darajasini yaxshilash va ijtimoiy himoya tizimini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Ta’lim, oila va yoshlar — kelajak poydevori
Konstitutsiyada ta’lim sohasiga ham alohida e’tibor qaratilgan. Har kimning ta’lim olish huquqi kafolatlangan bo‘lib, umumiy o‘rta ta’limning majburiyligi va davlat ta’lim muassasalarida bepul ta’lim olish imkoniyatlari mustahkamlangan.
Shuningdek, o‘qituvchilarning jamiyat va davlat hayotidagi alohida o‘rni e’tirof etilgan. Ularning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish, kasbiy faoliyati uchun munosib sharoitlar yaratish davlatning muhim vazifasi sifatida belgilangan.
Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘ini sifatida davlat muhofazasiga olingan. Bolalarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, yoshlarning ta’lim olishi, kasb egallashi va jamiyat hayotida faol ishtirok etishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratish konstitutsiyaviy kafolatlar bilan mustahkamlangan.
Iqtisodiy erkinlik va ekologik xavfsizlik
Yangi tahrirdagi Konstitutsiyada xususiy mulk daxlsizligi, tadbirkorlik faoliyati erkinligi va halol raqobatni ta’minlashga qaratilgan normalar ham o‘z aksini topgan.
Xususiy mulkning davlat tomonidan himoya qilinishi, mulkdorning huquqlari qonun bilan kafolatlanishi iqtisodiyotni rivojlantirish, investitsiyalarni jalb qilish va yangi ish o‘rinlarini yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu bilan birga, har kimning qulay atrof-muhitga ega bo‘lish huquqi Konstitutsiyada mustahkamlangan. Davlat ekologik muvozanatni saqlash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha zarur choralarni ko‘rishi shart.
Bu esa ekologik xavfsizlikni ta’minlash va kelajak avlodlar oldidagi mas’uliyatni anglashda muhim huquqiy asos hisoblanadi.
Konstitutsiya — davlat va jamiyat taraqqiyotining mustahkam poydevori
Yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning ahamiyati faqat unda belgilangan huquq va erkinliklar bilan cheklanmaydi. U davlat hokimiyati organlarining faoliyatini takomillashtirish, parlament va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish, fuqarolik jamiyati institutlarini rivojlantirish hamda davlat organlarining xalq oldidagi mas’uliyatini oshirishga ham xizmat qiladi.
Biroq Konstitutsiyada belgilangan normalarning hayotda to‘liq amal qilishi har bir davlat organi, mansabdor shaxs va fuqaroning mas’uliyatiga bog‘liq. Shu sababli aholining huquqiy savodxonligini oshirish, yoshlar o‘rtasida konstitutsiyaviy bilimlarni keng targ‘ib qilish va qonunlarga hurmat ruhini shakllantirish muhim vazifalardan hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Konstitutsiyasi mamlakatimizning demokratik taraqqiyoti, inson huquq va erkinliklarini ta’minlash, ijtimoiy adolatni mustahkamlash hamda xalq farovonligini yuksaltirishning mustahkam huquqiy poydevoridir.
Konstitutsiyaga hurmat — qonunga hurmat, qonunga hurmat esa inson qadri va huquqlariga hurmat demakdir. Asosiy Qonunimizda belgilangan tamoyillarni hayotga izchil tatbiq etish orqali adolatli, farovon va taraqqiy etgan Yangi O‘zbekistonni barpo etish barchamizning umumiy maqsadimizdir.
Jinoyat ishlari bo‘yicha
Uzun tuman sudining raisi
F.Mirzakulov




