Ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини барпо этишда мустақил ва адолатли суд ҳокимияти ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Жамиятнинг суд тизимига бўлган ишончи эса, аввало, судьяларнинг касбий малакаси, ҳалоллиги ва одоб-ахлоқи билан белгиланади. Шу нуқтаи назардан, судьялар фаолияти учун умумэътироф этилган халқаро ахлоқий стандартларни белгилаб берувчи муҳим ҳужжат — Судьялар аҳлоқининг Банголор принциплари ҳисобланади.
Мазкур принциплар судьяларнинг фаолиятида мустақиллик, холислик, ҳалоллик ва адолат мезонларини таъминлашга хизмат қилади. Ушбу ҳужжат нафақат судьялар учун касбий қўлланма, балки суд ҳокимиятига бўлган жамоат ишончини мустаҳкамловчи муҳим ҳуқуқий-ахлоқий асос ҳамдир.
Банголор принципларининг қабул қилиниши
Судьялар аҳлоқининг Банголор принциплари 2002 йилда судьялар мустақиллиги бўйича халқаро экспертлар томонидан ишлаб чиқилган. Кейинчалик у United Nations томонидан қўллаб-қувватланган ва халқаро миқёсда тан олинган ҳужжатга айланган.
Принципларнинг асосий мақсади:
- суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлаш;
- судьяларнинг касбий ахлоқ меъёрларини белгилаш;
- коррупция ва манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш;
- одил судловни таъминлашдан иборат.
Банголор принципларининг асосий тамойиллари
Мустақиллик принципи
Мустақиллик — суд ҳокимиятининг энг муҳим белгиси ҳисобланади. Судья қарор қабул қилиш жараёнида ҳар қандай ташқи таъсир, босим ёки аралашувдан холи бўлиши лозим.
Судья:
- давлат органлари;
- сиёсий кучлар;
- мансабдор шахслар;
- жамоатчилик босими таъсирига берилмаслиги шарт.
Судья фақат қонун ва ўз виждони асосида қарор қабул қилиши керак. Агар суд мустақил бўлмаса, адолат тамойили бузилади ва жамиятнинг судга бўлган ишончи сусаяди.
Холислик принципи
Холислик судьянинг бетарафлигини англатади. Судья ишни кўришда тарафларга нисбатан бир хил муносабатда бўлиши ва шахсий қарашларини қарорга аралаштирмаслиги лозим.
Холислик:
- миллат;
- дин;
- жинс;
- ижтимоий келиб чиқиш;
- сиёсий қарашлардан қатъи назар таъминланиши керак.
Агар судья муайян иш бўйича шахсий манфаатдор бўлса ёки тарафлар билан яқин муносабатга эга бўлса, у ишни кўришдан ўзини четлатиши лозим.
Ҳалоллик ва поклик принципи
Судьянинг ҳалоллиги суд ҳокимияти обрўсининг асосидир. Судья нафақат ҳалол бўлиши, балки жамоатчилик кўзида ҳам ҳалол инсон сифатида намоён бўлиши керак.
Бу принцип:
- пора олишни рад этиш;
- мансабдан шахсий манфаат йўлида фойдаланмаслик;
- манфаатлар тўқнашувига йўл қўймасликни талаб этади.
Судьянинг ҳатто шахсий ҳаётидаги айрим хатти-ҳаракатлари ҳам суд тизимига нисбатан ишончга таъсир кўрсатиши мумкин.
Одоб-ахлоқ қоидаларига риоя қилиш
Судья ўзининг ҳар бир хатти-ҳаракати билан суд ҳокимиятининг нуфузини сақлаши лозим. Унинг муомаласи, кийиниши, жамоатчиликдаги хатти-ҳаракати ва нутқи юқори маданият намунаси бўлиши керак.
Судья:
- ҳақоратли муносабатдан;
- ноўрин баёнотлардан;
- суд обрўсига путур етказувчи ҳаракатлардан
тийилиши шарт.
Айниқса, бугунги кунда ижтимоий тармоқларда судьяларнинг эҳтиёткор бўлиши муҳим аҳамият касб этмоқда.
Тенглик принципи
Банголор принципларига кўра, барча инсонлар қонун олдида тенгдир. Судья ҳар бир иштирокчига тенг муносабатда бўлиши ва камситишга йўл қўймаслиги лозим.
Тенглик принципи:
- ирқий;
- миллий;
- диний;
- жинсий;
- ижтимоий камситишларни инкор этади.
Одил судловнинг муҳим белгиларидан бири ҳам айнан тенг муносабатдир.
Малака ва сидқидилдан ишлаш принципи
Судья юқори касбий билим ва малакага эга бўлиши керак. У доимий равишда қонунчиликдаги ўзгаришларни ўрганиб бориши, ҳуқуқий савиясини ошириши ва ишларни виждонан кўриши лозим.
Судьядан:
- ҳуқуқий билим;
- таҳлил қилиш қобилияти;
- масъулият;
- интизом;
- сабр-тоқат талаб қилинади.
Ишларни сунъий равишда кечиктириш ёки бепарволик билан кўриш мазкур принципга зид ҳисобланади.
Банголор принципларининг аҳамияти
Ушбу принциплар халқаро миқёсда судьялар учун ахлоқий стандарт сифатида хизмат қилади. Улар:
- суд тизимида коррупциянинг олдини олади;
- суд ҳокимияти мустақиллигини мустаҳкамлайди;
- инсон ҳуқуқлари ҳимоясини кучайтиради;
- жамиятнинг судга бўлган ишончини оширади.
Банголор принциплари ҳуқуқ устуворлиги ва адолатли жамият қуришда муҳим аҳамиятга эга.
Ўзбекистонда Банголор принципларининг аҳамияти
Ўзбекистонда амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотларида ҳам мазкур принциплар муҳим ўрин тутади. Судьялар одоби кодексларини такомиллаштириш, суд мустақиллигини таъминлаш ва коррупцияга қарши курашиш соҳасида ушбу халқаро стандартлар асос сифатида қўлланилмоқда.
Судьяларнинг юксак маънавияти ва касбий этикаси одил судловнинг муҳим кафолатларидан бири ҳисобланади.
Судьялар аҳлоқининг Банголор принциплари — судья фаолиятининг маънавий ва касбий пойдеворидир. Унда судьянинг мустақиллиги, холислиги, ҳалоллиги ва жамият олдидаги масъулияти каби муҳим қадриятлар мужассамлашган.
Мазкур принципларга амал қилиш:
- суд ҳокимияти нуфузини оширади;
- инсон ҳуқуқларини таъминлайди;
- жамиятда адолат ва қонунийликни қарор топтиради.
Шу боис Банголор принциплари нафақат судьялар, балки бутун ҳуқуқий тизим учун муҳим ахлоқий мезон сифатида алоҳида аҳамиятга эгадир.
Сурхондарё вилоят суди
судья катта ёрдамчиси
З.Абдимуратов
