“ODIL SUDLOV — 2030” YANGI O‘ZBEKISTONDA INSON HUQUQLARINI ISHONCHLI HIMOYA QILUVCHI XALQCHIL VA ADOLATLI SUD TIZIMINI BARPO ETISH STRATEGIYASI
Bugungi kunda Yangi O‘zbekistonni barpo etish jarayonida inson huquq va erkinliklarini ta’minlash, qonun ustuvorligini mustahkamlash hamda fuqarolarning odil sudlovga bo‘lgan ishonchini yanada oshirish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Sud hokimiyatining mustaqilligi, sudlarning xolisligi va fuqarolarning buzilgan huquqlarini sud orqali samarali himoya qilish imkoniyatining mavjudligi huquqiy davlatning asosiy belgilaridandir.
Shu nuqtayi nazardan, “Odil sudlov — 2030” g‘oyasi sud tizimini zamonaviy talablar asosida takomillashtirish, sudlarni chinakam xalqchil va inson huquqlarini ishonchli himoya qiluvchi institutga aylantirishga qaratilgan strategik yondashuv sifatida muhim ahamiyat kasb etadi.
“Odil sudlov — 2030” strategiyasining asosiy maqsadi
Strategiyaning asosiy mazmunini sud-huquq tizimini inson manfaatlariga yanada yaqinlashtirish, odil sudlovni ta’minlash va fuqarolarning sudga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash tashkil etadi.
Bunda quyidagi tamoyillar alohida ahamiyatga ega: qonun ustuvorligi;
sudlarning mustaqilligi; sudyaning xolisligi; inson huquq va erkinliklarining ustuvorligi; taraflarning tengligi; sud ishlarining oshkoraligi va shaffofligi;
sud qarorlarining qonuniyligi va asoslantirilganligi; fuqarolarning sudga murojaat qilish imkoniyatlarini kengaytirish; raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish.
Sud faqat nizoni hal qiluvchi organ emas, balki fuqaroning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qiluvchi muhim davlat instituti sifatida faoliyat yuritishi lozim.
Inson huquqlarini ishonchli himoya qilish — sud faoliyatining ustuvor vazifasi Konstitutsiyamizda inson huquq va erkinliklari oliy qadriyat sifatida e’tirof etilgan.
Sud faoliyatida ham ushbu konstitutsiyaviy prinsip amalda ta’minlanishi kerak. Ayniqsa, davlat organlari va mansabdor shaxslarning qarorlari yoki harakatlari natijasida fuqaroning huquqlari buzilgan hollarda sud himoyasi samarali bo‘lishi muhimdir. Ma’muriy sudlarning faoliyatida bu masala yanada katta ahamiyat kasb etadi. Chunki ma’muriy sudlar fuqarolar va yuridik shaxslarning davlat organlari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari hamda mansabdor shaxslar bilan munosabatlarida yuzaga keladigan nizolarni ko‘rib chiqish orqali fuqaro va davlat o‘rtasidagi huquqiy muvozanatni ta’minlashga xizmat qiladi.
Shuning uchun sudga murojaat qilgan har bir fuqaro o‘zining huquqi qonun asosida himoya qilinishiga ishonch hosil qilishi kerak.
Xalqchil sud — aholiga yaqin sud “Odil sudlov — 2030” konsepsiyasida sudlarning xalqchil bo‘lishi muhim yo‘nalishlardan biridir.
Xalqchil sud deganda, avvalo, sudning fuqaroga qulay, ochiq va tushunarli bo‘lishi nazarda tutiladi.
Buning uchun: birinchidan, sudga murojaat qilish tartiblari fuqarolar uchun tushunarli bo‘lishi; ikkinchidan, sud jarayonlarida ortiqcha byurokratik to‘siqlar kamaytirilishi; uchinchidan, fuqarolarning murojaatlari o‘z vaqtida va xolis ko‘rib chiqilishi; to‘rtinchidan, sud hujjatlari qonuniy, asoslantirilgan va tushunarli shaklda bayon etilishi; beshinchidan, aholining huquqiy savodxonligini oshirishga alohida e’tibor qaratilishi lozim. Sud binosiga kirgan fuqaro o‘zini davlat idoralarining oddiy murojaatchisi emas, balki qonun bilan himoyalangan shaxs sifatida his qilishi kerak.
Sudlarning mustaqilligi va xolisligi Odil sudlovni ta’minlashning eng muhim shartlaridan biri — sudlarning mustaqilligidir. Sudya qaror qabul qilishda hech qanday tashqi bosim, manfaat yoki boshqa noqonuniy ta’sirga berilmasligi lozim.
Sudyaning asosiy mezoni — qonun va vijdon bo‘lishi kerak. Sud ishining natijasi taraflarning mansabi, ijtimoiy mavqei, moliyaviy imkoniyati yoki boshqa omillarga emas, balki ish bo‘yicha aniqlangan dalillar va qonun talablariga asoslanishi zarur. Shu bilan birga, sud mustaqilligi sudyaning javobgarlikdan ozodligini anglatmaydi. Sud mustaqilligi bilan bir qatorda sudyaning kasbiy mas’uliyati, odob-axloq qoidalariga rioya qilishi va qonuniylikni ta’minlashi ham muhimdir.
Raqamlashtirish — zamonaviy odil sudlovning muhim yo‘nalishi Bugungi raqamli davrda sud tizimini zamonaviy axborot texnologiyalarisiz tasavvur qilish qiyin. Elektron sud xizmatlarini rivojlantirish: sudga murojaat qilishni osonlashtiradi; hujjatlarni elektron shaklda yuborish imkonini beradi;
sud majlislarini tashkil etishni takomillashtiradi; ishlarni ko‘rib chiqish jarayonining shaffofligini oshiradi; fuqarolarning vaqt va mablag‘larini tejaydi.
Shuningdek, sud faoliyatida zamonaviy axborot tizimlaridan foydalanish sud ishlarini yuritish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Kelgusida raqamli texnologiyalar sud tizimining barcha bosqichlarida inson huquqlarini ta’minlashga xizmat qiladigan vositaga aylanishi zarur.
Sud qarorlarining qonuniyligi va asoslantirilganligi
Fuqarolarning sudga bo‘lgan ishonchi, eng avvalo, sud qarorlarining sifatiga bog‘liq. Sud qarori: qonuniy; asoslantirilgan; adolatli; tushunarli; dalillarga tayangan bo‘lishi kerak. Sud qarorida nima sababdan aynan shunday xulosaga kelingani aniq ko‘rsatilishi fuqaroga o‘z huquq va manfaatlarini tushunish hamda zarur hollarda qonunda belgilangan tartibda shikoyat qilish imkonini beradi.
Shu sababli sud hujjatlarini sifatli tayyorlash sud faoliyatining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biridir.
Sud xodimlarining roli Odil sudlovni ta’minlash faqat sudyaning faoliyatiga bog‘liq emas. Sud apparati xodimlarining ham bu boradagi mas’uliyati katta.
Sud xodimi fuqarolar bilan muloqot qilganda: xushmuomala;
odobli; xolis; mas’uliyatli; qonun talablariga rioya qiluvchi
bo‘lishi kerak. Fuqaroga berilgan oddiy va to‘g‘ri tushuntirish ham uning sudga bo‘lgan munosabatiga ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun sud tizimida “fuqaro uchun qulay sud” tamoyilini amalda ta’minlash har bir sud xodimining kundalik vazifasiga aylanishi lozim.
Korrupsiyaga qarshi murosasiz munosabat Sud tizimining obro‘si va fuqarolarning ishonchi korrupsiyaning oldini olish bilan chambarchas bog‘liq. Sud tizimida korrupsiyaga qarshi kurashish: manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish; shaffoflikni ta’minlash; xodimlarning mas’uliyatini oshirish; korrupsiyaviy xavflarni aniqlash; murojaat va shikoyatlarni xolis ko‘rib chiqish
kabi choralarni talab qiladi. Korrupsiyaning har qanday ko‘rinishi odil sudlov prinsiplariga zid bo‘lib, sudga bo‘lgan ishonchga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bois sud tizimida qonuniylik, halollik va shaffoflik kundalik faoliyatning ajralmas qismi bo‘lishi kerak.
Fuqarolarning sudga bo‘lgan ishonchini oshirish Sud tizimini isloh qilishning yakuniy maqsadlaridan biri — fuqarolarning sudga bo‘lgan ishonchini oshirishdir.
Buning uchun sudlar: “Sud — fuqaro uchun” degan tamoyil asosida faoliyat yuritishi muhim. Fuqarolar sudga murojaat qilganda ularning murojaati e’tiborsiz qolmasligi, ish qonun asosida va xolis ko‘rib chiqilishi hamda qabul qilingan qaror tushunarli tarzda asoslantirilishi kerak. Sudga bo‘lgan ishonch birgina targ‘ibot orqali emas, balki har bir sud ishining amaliy natijasi orqali shakllanadi.
Xulosa qilib aytganda, “Odil sudlov — 2030” g‘oyasi sud tizimini yanada zamonaviy, ochiq, xalqchil va inson huquqlarini ishonchli himoya qiladigan tizim sifatida rivojlantirishga qaratilgan muhim yo‘nalishlarni ifodalaydi.
Odil sudlovni ta’minlash — faqat sudyalarning emas, balki sud tizimida faoliyat yuritayotgan har bir xodimning mas’uliyatidir. Bugungi sud xodimi nafaqat qonunni yaxshi bilishi, balki fuqarolar bilan to‘g‘ri muloqot qila olishi, inson huquqlariga hurmat bilan munosabatda bo‘lishi, halollik va xolislikni o‘z faoliyatining asosiy mezoniga aylantirishi zarur.
Kuchli sud — kuchli huquqiy davlatning muhim kafolati.
Adolatli sud — inson huquqlarining ishonchli himoyachisi.
Xalqchil sud — jamiyat ishonchini mustahkamlovchi muhim institutdir.
Shunday ekan, “Odil sudlov — 2030” maqsadlarini hayotga tatbiq etish orqali sud tizimini inson qadri, qonun ustuvorligi va adolat tamoyillari asosida yanada takomillashtirish barchamizning muhim vazifamizdir.
Сурхондарё вилоят маъмурий
судининг судья катта ёрдамчиси Ш.Бобомуродов
