MA’MURIY HUQUQBUZARLIK TO‘G‘RISIDAGI ISHLARNI SUDDA KO‘RISHDA DALILLARNING MAQBULLIGI VA ULARNI HUQUQIY BAHOLASH MUAMMOLARI

Мa’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ishlarni sudda ko‘rishda dalillarning o‘rni, ularni to‘plash, rasmiylashtirish, tekshirish va huquqiy baholash masalalari tahlil qilinadi. Ma’muriy ish yuritishda dalillarning ishonchliligi va maqbulligi ishning qonuniy hamda asosli hal etilishining muhim sharti hisoblanadi.

Мa’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi bayonnoma, guvoh ko‘rsatuvlari, ekspert xulosasi, foto va videoyozuvlar hamda boshqa elektron dalillarning sud tomonidan baholanishi bilan bog‘liq muammolar ko‘rib chiqiladi.

Shuningdek, amaliyotda uchraydigan protsessual xatolar va ularning sud qarorining qonuniyligiga ta’siri tahlil qilinib, ma’muriy ish yuritish samaradorligini oshirishga qaratilgan takliflar ilgari suriladi.

Huquqiy davlatning muhim belgilaridan biri shaxsni davlat organlarining noqonuniy yoki asossiz aralashuvidan himoya qilish bilan bir qatorda, sodir etilgan huquqbuzarlik uchun qonunda belgilangan javobgarlikning muqarrarligini ta’minlashdan iborat. Ma’muriy javobgarlik instituti jamiyatdagi huquq-tartibotni ta’minlash, fuqarolar va mansabdor shaxslarning qonunlarga rioya etishini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.

Ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ishni to‘g‘ri hal etish esa, avvalo, huquqbuzarlikning mavjudligi yoki mavjud emasligini tasdiqlovchi holatlarni to‘liq, har tomonlama va xolisona aniqlashni talab qiladi. Bunda dalillar alohida o‘rin tutadi. Chunki shaxsning ma’muriy javobgarlikka tortilishi faqat uning aybini tasdiqlovchi qonuniy, ishonchli va yetarli dalillar mavjud bo‘lgan taqdirdagina asosli bo‘lishi mumkin.

Sud amaliyotida ayrim hollarda huquqbuzarlik sodir etilganligi to‘g‘risidagi xulosalar yetarli darajada tekshirilmagan dalillarga, protsessual talablar buzilgan holda rasmiylashtirilgan hujjatlarga yoki bir-birini tasdiqlamaydigan ma’lumotlarga asoslangan holatlar uchraydi. Bunday vaziyatlar ma’muriy javobgarlikning qonuniyligi va adolatliligi masalasini dolzarb qiladi.
         Ma’muriy ish yuritishda dalillarning huquqiy ahamiyati

Ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib chiqishda dalillar ishning haqiqiy holatlarini aniqlashning asosiy vositasidir. Dalillar orqali huquqbuzarlik sodir etilganligi, uni sodir etgan shaxs, uning aybi, javobgarlikni yengillashtiruvchi yoki og‘irlashtiruvchi holatlar hamda ishni to‘g‘ri hal qilish uchun ahamiyatga ega bo‘lgan boshqa holatlar aniqlanadi.

Dalilning mavjudligi o‘z-o‘zidan uning sud tomonidan qabul qilinishi va qaror chiqarishda asos sifatida foydalanilishini anglatmaydi. Dalil, eng avvalo, qonuniy yo‘l bilan olingan, ishga aloqador, ishonchli va boshqa dalillar bilan birgalikda baholash imkonini beradigan bo‘lishi lozim.

Shu jihatdan ma’muriy ish yuritishda uchta muhim talabni ajratish mumkin:
birinchidan, dalil qonuniy tartibda olingan bo‘lishi;
ikkinchidan, dalil ish uchun ahamiyatli holatni tasdiqlashi;
uchinchidan, dalilning mazmuni ishonchli va tekshiriladigan bo‘lishi kerak.

Mazkur talablarning birortasi buzilgan taqdirda dalilning huquqiy qiymati pasayadi yoki undan ish bo‘yicha xulosa chiqarishda foydalanish imkoniyati cheklanadi.
     Ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi bayonnomaning daliliy ahamiyati

Ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi bayonnoma ma’muriy ish yuritishdagi muhim protsessual hujjatlardan biridir. Unda huquqbuzarlikning sodir etilgan vaqti, joyi, mazmuni, huquqbuzarning shaxsi hamda ish uchun muhim bo‘lgan boshqa ma’lumotlar aks ettiriladi.

Biroq bayonnomani huquqbuzarlik sodir etilganligini avtomatik ravishda isbotlovchi yagona va mutlaq dalil sifatida baholash to‘g‘ri emas. Sud bayonnomada qayd etilgan ma’lumotlarni boshqa dalillar bilan taqqoslashi va ularning o‘zaro muvofiqligini tekshirishi lozim.

Amaliyotda bayonnomada huquqbuzarlik holatining yetarlicha aniq bayon qilinmagani, huquqbuzarlik sodir etilgan joy yoki vaqtning noaniq ko‘rsatilishi, shaxsning tushuntirishlari to‘liq aks ettirilmagani yoki boshqa protsessual kamchiliklarga yo‘l qo‘yilgani ishni xolis ko‘rib chiqishga salbiy ta’sir qilishi mumkin.

Shu sababli bayonnomani rasmiylashtiruvchi mansabdor shaxs undan keyingi sud muhokamasining sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini hisobga olishi zarur.
          Foto va videoyozuvlarning dalil sifatidagi o‘rni      

Bugungi kunda texnologiyalarning rivojlanishi ma’muriy huquqbuzarliklarni aniqlash va isbotlash usullarini ham o‘zgartirmoqda. Videokuzatuv kameralari, mobil qurilmalar, foto va videoyozuvlar ma’muriy huquqbuzarlik sodir etilganligini aniqlashda muhim vositaga aylanmoqda.

Masalan, yo‘l harakati qoidalarini buzish, jamoat joylarida tartibni buzish, savdo va xizmat ko‘rsatish sohasidagi ayrim huquqbuzarliklar videoyozuvlar orqali qayd etilishi mumkin.

Biroq, videoyozuvning mavjudligi ham uning avtomatik ravishda ishonchli dalil ekanini anglatmaydi. Sud videoyozuvning qachon, qayerda va qanday sharoitda olinganini, tasvirning o‘zgartirilmaganligini, undagi shaxs va hodisani aniqlash imkoniyati mavjudligini hamda yozuvning ishga bevosita aloqadorligini baholashi kerak.

Shuningdek, elektron dalillarni saqlash, ularning yaxlitligini ta’minlash va sudga taqdim etish tartibining aniq belgilanganligi amaliyot uchun muhim ahamiyatga ega.
        Dalillarni baholashda sudning roli
Sudning asosiy vazifalaridan biri ish bo‘yicha to‘plangan dalillarni shunchaki mavjudligi nuqtayi nazaridan emas, balki ularning mazmuni va o‘zaro bog‘liqligi nuqtayi nazaridan baholashdan iborat.

Birgina dalilga asoslanib xulosa chiqarish har doim ham to‘g‘ri bo‘lavermaydi. Masalan, huquqbuzarning aybini inkor etuvchi ko‘rsatuvi mavjud bo‘lsa, uni rad etuvchi dalillar ham sud tomonidan tekshirilishi lozim. Guvoh ko‘rsatuvlari, bayonnoma, foto va videoyozuvlar o‘zaro solishtirilishi kerak.

Sud har bir dalilning alohida va barcha dalillarning majmui bo‘yicha huquqiy ahamiyatini aniqlashi lozim. Ayniqsa, shaxsning aybini tasdiqlovchi dalillar bilan uning aybini inkor etuvchi vajlar o‘rtasida qarama-qarshilik mavjud bo‘lsa, bunday qarama-qarshilikning sabablari aniqlanishi zarur.
         Muammolarni bartaraf etish bo‘yicha takliflar

Ma’muriy ish yuritishda dalillar bilan ishlash sifatini oshirish maqsadida, avvalo, huquqbuzarlikni aniqlovchi mansabdor shaxslarning protsessual bilimlarini muntazam oshirish lozim.

Bayonnoma rasmiylashtirishda huquqbuzarlikning barcha muhim belgilari aniq va tushunarli ko‘rsatilishi kerak. Shaxsning tushuntirishlari, e’tirozlari va iltimosnomalari esa tegishli tartibda qayd etilishi zarur.

Elektron dalillardan foydalanish amaliyotini yanada takomillashtirish ham muhim. Bunda videoyozuvning asl nusxasi, uning olingan vaqti va manbasi, saqlanishi hamda o‘zgartirilmaganligini aniqlash imkonini beruvchi mexanizmlarni takomillashtirish maqsadga muvofiq.

Shuningdek, sudlar tomonidan ma’muriy ishlarni ko‘rishda dalillarni baholashning yagona amaliy mezonlarini shakllantirish, aniqlangan protsessual xatolarni muntazam umumlashtirish va ularni kelgusida takrorlamaslik bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish lozim.

Xulosa qilib aytganda, ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ishlarni sudda ko‘rishda dalillarning qonuniyligi, maqbulligi, ishonchliligi va yetarliligi alohida ahamiyatga ega. Chunki ma’muriy jazo qo‘llash bilan bog‘liq har qanday qaror shaxsning huquq va manfaatlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.

Shu sababli huquqbuzarlikni aniqlash bosqichidan boshlab dalillarni to‘plash va rasmiylashtirishning qonuniyligi ta’minlanishi, sud tomonidan esa barcha dalillar har tomonlama va xolisona tekshirilishi lozim.

Ayniqsa, zamonaviy texnologiyalar keng qo‘llanilayotgan sharoitda elektron dalillarning huquqiy maqomi, ularni saqlash va tekshirish mexanizmlarini takomillashtirish dolzarb vazifalardan biridir.

Ma’muriy javobgarlikning asosiy maqsadi faqat shaxsni jazolash emas, balki qonuniylik va huquq-tartibotni ta’minlashdan iborat. Shu bois ma’muriy jazo qo‘llash jarayonida “huquqbuzarlik mavjud — demak, jazo qo‘llanadi” degan soddalashtirilgan yondashuv emas, balki “huquqbuzarlik qonuniy va ishonchli dalillar bilan isbotlangan — shundagina javobgarlik masalasi hal etiladi” degan huquqiy yondashuv ustuvor bo‘lishi kerak.

Jinoyat ishlari bo‘yicha

Muzrabot tuman sudining

sudya yordamchisi                                                                         

Sh.Panjiyev