Uzoq vaqtlargacha xalqaro jinoyat va unga javobgarlik masalalarida sivilistik konsepsiyasi xukumronlik qildi. Sivilistik nazariyalar xukumronligi eng avvalo shu bilan izoxlanadiki, xalqaro huquq agressiv urushlarni va mustamlakachilik talon tarojlarni taqiqlamagan; bu xodisalar odatdagi hol bo‘lib kelgan va xalqaro huquq o‘z vazifasini ular oqibatini boshqarishdan iborat deb bilgan.
Keyinchalik yuridik doktrinada va xalqaro amaliyotda shunday konsepsiya e’tirof etildiki, xilma-xil delektlar orasida aloxida ijtimoiy xarakterga ega bo‘lgan xalqaro jinoyatlar kategoriyasi vujudga keldi.
XX asr boshlarida xalqaro jinoyatlar muammosi bilan shug‘ullangan bir qator olimlar traktatlar (huquqiy risolalar)ga rioya etmaslik, bu davlatning boshqasini asoratada saqlab, butun dunyoga xukumronlik qilishga intilishi uchun e’lon qilmay va zaruriiy sabablarsiz xujum qilishni xalqaro jinoyatlar sirasiga kiritganlar.
Shu davrning o‘zidayoq xalqaro jinoyat tushunchasini shakillantirishga urungan bir qator olimlarning jiddiy kamchiliklari fosh etilgan. Bunday jinoyatlar uchun davlat jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emas degan tasavvurdan kelib chiqqan holda ular moxiyatan davlat javobgarligini mutlaqo istisno etganlar va barchasini jismoniy shaxslar javobgarligiga olib kelib taqaganalar. Shu bilan birga, albbatta urushning milliy siyosiy vositasi sifatida e’tirof etgan. O‘sha paytdagi xalqaro huquq holatini nazarda tutmoq darkor.
Bugungi kunda xalqaro xamjamiyat tomonidan xalqaro jinoyatlarning xavflilik darajasiga jiddiy choralarni qo‘llash mexanizmini takomillashtirish xalqaro huquqshunoslar oldida turgan asosiy muammolardan biridir.
Xozirgi zamon xalqaro huquqshunoslari xalqaro jinoyatlarni aniq belgilash nuqtai nazaridan uni ikki turga bo‘lib o‘rganishga harakat qilayotir.
Birinchisiga, davlatalar tomonidan bevosita amalga oshirilayotgan jinoyatlar: bunga agressiv urush, harbiy jinoyatlar, genotsid, ekotsid, binotsid, apparteid, qulchilik va qul savdosi bilan shug‘ullanish va yollash kiradi. Bunday holatalarni xalqaro jinoyatlar toifasiga kiritmoqda.
Ikkinchisiga esa, individlar tomonidan amalga oshrilayotgan jinoyatlarni kiritmoqda: bunga havo kemalarini olib qochish, garovga olish, qaroqchilik, kontrobanda, giyoxvand moddalarni noqonuniy savdosi, qalbaki pul yasash, pornagrafiya nashryotlarini tarqatish va boshqalar kiradi. Bunday jinoyatlarni xalqaro xarakterdagi jinoyatlar toifasiga kiritmoqda.
Tinchlikka va insoniyat xavfsizligiga qarshi jinoyatlar ushbu jinoyatlar tavsifida ularning Nyurenberg xarbiy tribunasi nizomida qanday shakillantirilgan (6-modda) va bu qoidalar bilan mos keluvchi Tokio tribunasi nuqtai nazaridan kelib chiqish zarur.
Professor A.N. Traynin tomonidan umumiy tarzda “Insoniyatga qarshi jinoyatlar” deb atalgan bu jinoyatlar uch mustaqil turga bo‘linadi: tinchlikka qarshi jinoyatlar, xarbiy jinoyatlar va insoniyatga qarshi jinoyatlar.
Tinchlikka qarshi jinoyatlar agressiv urush yoki xalqaro shartnomalar, bitimlar yoki ishonchnomalarni buzub qilingan urushni rejalashtirish, tayorlash, boshlab yuborish yoki olib borishni, yoki yuqorida bayon etilgan xatti-harakatalardan birontasini amalga oshirishga qaratilgan umumiy reja yoki fitnada ishtirok etishni o‘z ichiga oladi.
Ushbu formulirovka – nemis (va Italyan) fashizmmi, Yapon militarizmning jaxonni ikkinchi jaxon urushi girdobiga uloqtirgan jinoiy xatti- harakatlarning umumlashuvchi natijasidir.
Nyurenberg tribuna nizomining 6-moddasi moxiyatidan qanday jinoyatlar xalqaro jinoyatlar bo‘lishini tushuncha asos bo‘libqoldi. Germaniya natsizmi agressiyani rejalashtirish bilan bog‘liq butun faoliyati jinoyatkorona edi. Rossiyalik nuziya agressiyaning mafkuraviy asosi bo‘ldi.
Tinchlikka qarshi jinoyatlar uchun javobgarlikni ko‘zda tutuvchi milliy qonunchilikda xalqaro Nyurenberg tribunali nizomining 6-moddasidan boshqa formulirovkalar bo‘lishi mumkin. Milliy jinoiy qonun 6-modda ma’nosidan kelib chiqqan holda shakillantirilgan bo‘lishi va undan ko‘ra aniqroq bo‘lishi kerak.
Harbiy jinoyatlar jinoyatlarning bu guruhiga xalqaro jinoiy huquq urush qonunlari yoki odatlarini buzishni va boshqa jinoyatlarni kiritadi. Qotillik, bosib olingan xududning fuqaro aholisini qiynash yoki qul qilish va boshqa maqsadlar uchun olib ketish, xarbiy asirlar yoki dengizdagi kema ekipajlarini o‘ldirish yoki qiynash, garovga olinganlarni o‘ldirish, jamoat yoki xususiy mulkni talon taroj qilish, shahar va qishloqlarni bexuda vayron qilish kabi jinoyatlar.
Surxondaryo viloyat sudi statistika bo`limi
bosh konsultanti J.X.Primov
