Коррупция – жамиятнинг сиёсий, иқтисодий ва ҳуқуқий ривожланишига таҳдид солувчи, давлат тизимларини заифлаштирувчи иллат ҳисобланади. У фуқароларнинг давлат органларига бўлган ишончини сўндириб, адолат ва тенглик тамойилларига путур етказади. Шу сабабли, унга қарши кураш нафақат ҳуқуқий, балки сиёсий ва ахлоқий вазифа сифатида ҳам қаралиши лозим.
Коррупцияни йўқотиш бўйича турли концепциялар, стратегиялар ва халқаро тажрибалар мавжуд бўлиб, уларнинг барчасида эътироф этиладиган асосий нуқта шундаки: қонун устуворлигини таъминлаш ва давлат бошқарувида шаффофликни йўлга қўйиш – бу иллатни бартараф этишдаги энг асосий ва самарали омилдир.
Асосий қисм
1. Қонун устуворлиги – коррупцияга қарши асосий қалқон
Қонун устуворлиги деганда, давлатда қабул қилинган ҳуқуқий меъёрларнинг барча шахслар учун тенг ва мажбурий бўлиши тушунилади. Бу ҳолатда мансабдор шахслар ҳам, оддий фуқаролар ҳам қонун олдида тенг бўлади.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15-моддасида белгиланишича, “Ўзбекистонда давлат ҳокимияти халқ манфаатларини кўзлаб, қонун устуворлиги тамойили асосида амалга оширилади”.
Бу тамойил қуйидагиларни назарда тутади:
Ҳуқуқбузарликлар учун муқаррар жазо қўлланилиши;
Суд-ҳуқуқ органларининг мустақил ва холис фаолият юритиши;
Қонун устидан эмас, қонунга мувофиқ қарор қабул қилиш.
Агар жамиятда қонунлар сўзда эмас, амалда ишласа ва ҳар қандай қонунбузарлик жазосиз қолмаса, мансабдор шахсларда пора олиш ёки ваколатини суиистеъмол қилишга нисбатан таҳдид ва масъулият ҳисси юзага келади.
2. Давлат бошқарувида шаффофлик – фуқаролик назоратининг асоси
Коррупцияни йўқотиш учун давлат бошқарувида очиқлик ва шаффофлик муҳити яратилиши шарт. Бунинг учун қуйидаги чоралар зарур:
Давлат органларининг қарор қабул қилиш жараёнлари оммавий ахборот воситалари ва жамоатчилик учун очиқ бўлиши;
Давлат харидлари ва тендерлар шаффоф ўтказилиши;
Манфаатлар тўқнашувини бартараф этиш бўйича аниқ қоидалар жорий қилиниши;
Мансабдор шахсларнинг даромад ва мол-мулкини очиқ декларация қилиш тизими шакллантирилиши.
Ўзбекистонда сўнгги йилларда коррупцияга қарши кураш доирасида «Электрон ҳукумат», «Ягона интерактив давлат хизматлари портали» каби онлайн платформалар жорий этилди. Бу тизимлар орқали фуқаролар давлат хизматларидан ортиқча аралашувларсиз, электрон тарзда фойдаланиш имкониятига эга бўлмоқда.
3. Жамоатчилик ва фуқаролик назоратининг роли
Коррупцияга қарши курашда фақат давлат органларининг эмас, балки жамоатчиликнинг ҳам фаол иштироки талаб этилади. Бунда ОАВ, блогерлар, ҳуқуқшунослар ва фуқаролик жамияти институтлари муҳим ўрин тутади. Ахборот тарқатиш, журналистик суриштирувлар олиб бориш, мансабдорларнинг фаолиятини таҳлил қилиш орқали фуқаролар адолат талаб қиладиган муҳитни шакллантиришлари мумкин.
4. Муносиб маош ва кадрлар сиёсати
Порани илдизидан йўқотиш учун давлат хизматчиларига муносиб маош ва ижтимоий кафолатлар таъминланиши лозим. Бунда самарали кадрлар сиёсати, тоза ва ватанпарвар мутахассисларни танлаб олиш, уларни мотивациялаш, малакаси ва касбий этикасига эътибор қаратиш муҳим аҳамиятга эга.
Хулоса
Қисқаси, коррупцияга қарши самарали курашнинг энг асосий ва ҳал қилувчи омили – қонун устуворлигини таъминлаш ҳамда давлат бошқарувида шаффофликни йўлга қўйишдир. Бу жараёнда адолат, тенглик ва жавобгарлик тамойиллари устувор бўлиши керак.
Агар фуқаролар қонунларга ишонса ва амалда унинг устуворлигини кўрса, уларда давлатга бўлган ишонч ортади, коррупция учун шароит йўқолади. Жамиятда адолат ва ишонч муҳити шаклланса, коррупция иллати аста-секин илдизидан узилади.
Боборажабов Ёқубжон Муродалиевич
Фуқаролик ишлари бўйича
Сариосиё туманлараро судининг девонхона мудири
