Demokratik huquqiy davlat va kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etishda jamoatchilik nazorati muhim o‘rin tutadi. Chunki davlat organlari faoliyatining ochiqligi, qonuniyligi va samaradorligini ta’minlash, fuqarolarning huquq hamda erkinliklarini himoya qilish, jamiyat va davlat o‘rtasidagi o‘zaro ishonchni mustahkamlash ko‘p jihatdan jamoatchilikning faol ishtirokiga bog‘liq. Jamoatchilik nazorati fuqarolar, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari va boshqa fuqarolik jamiyati institutlarining davlat organlari hamda tashkilotlari faoliyati ustidan qonun doirasida olib boradigan kuzatuvi, tahlili va baholashini anglatadi. Uning asosiy maqsadi davlat organlari ishiga asossiz aralashish emas, balki davlat boshqaruvida qonuniylik, oshkoralik, hisobdorlik va fuqarolar manfaatlariga xizmat qilish tamoyillarini mustahkamlashdan iborat.
Jamoatchilik nazoratining huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlangan demokratik tamoyillar, fuqarolarning davlat va jamiyat ishlarini boshqarishda ishtirok etish huquqi hamda jamoatchilik nazoratiga oid qonunchilik normalari bilan belgilanadi. Xususan, “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi Qonun ushbu sohadagi munosabatlarni tartibga solib, nazorat subyektlari, shakllari va amalga oshirish tartibining huquqiy asoslarini belgilaydi. Mazkur huquqiy mexanizmlar fuqarolarga davlat organlari faoliyati haqida axborot olish, jamoatchilik muhokamalarida qatnashish, murojaatlar yo‘llash, jamoatchilik monitoringi va ekspertizasini amalga oshirish kabi imkoniyatlarni beradi. Bunda nazorat qonuniylik, xolislik, ochiqlik va inson huquqlariga hurmat tamoyillariga muvofiq olib borilishi lozim.
Jamoatchilik nazoratining eng muhim vazifalaridan biri davlat organlari faoliyatida shaffoflik va hisobdorlikni kuchaytirishdir. Fuqarolar va jamoat tashkilotlari davlat dasturlari, budjet mablag‘larining sarflanishi, davlat xizmatlari ko‘rsatish sifati hamda mansabdor shaxslarning qarorlari yuzasidan asosli savollar qo‘yishi va takliflar berishi mumkin. Bunday jarayon davlat organlarini o‘z faoliyati natijalari haqida jamoatchilikka muntazam axborot berishga undaydi. Natijada qarorlar qabul qilishda fuqarolarning ehtiyojlari va fikrlari ko‘proq inobatga olinadi, mavjud muammolar esa ularni bartaraf etish uchun mas’ul idoralar e’tiboriga havola qilinadi.
Jamoatchilik nazorati korrupsiya va boshqa qonunbuzilishlarning oldini olishda ham katta ahamiyatga ega. Ochiq ma’lumotlar, jamoatchilik muhokamasi, mustaqil jurnalistik surishtiruvlar va fuqarolarning faol pozitsiyasi shubhali holatlarni o‘z vaqtida aniqlashga yordam beradi. Nazoratning samarali yo‘lga qo‘yilishi davlat mablag‘laridan maqsadli foydalanish, manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish va mansabdor shaxslarning mas’uliyatini oshirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, har qanday e’tiroz yoki ayblov dalillarga asoslanishi, shaxsning sha’ni va qadr-qimmati, shaxsiy hayoti hamda qonun bilan qo‘riqlanadigan boshqa huquqlari hurmat qilinishi zarur. Demak, jamoatchilik nazorati mas’uliyatli, xolis va huquqiy madaniyatga tayangan holda olib borilgandagina kutilgan natijani beradi.
Ushbu nazorat fuqarolarning huquqiy ongi va ijtimoiy faolligini oshirishga ham xizmat qiladi. Jamiyat a’zolari o‘z hududidagi muammolarni muhokama qilish, mahalliy infratuzilma, ta’lim, sog‘liqni saqlash, ekologiya, kommunal xizmatlar va boshqa sohalardagi kamchiliklarni aniqlash orqali ularni hal etish jarayoniga bevosita hissa qo‘shadi. Mahalla va boshqa fuqarolik jamiyati institutlari aholining fikrini umumlashtirib, vakolatli tashkilotlarga aniq takliflar kiritishi mumkin. Bu esa fuqarolarda daxldorlik hissini kuchaytirib, muammolarni faqat davlat organlaridan kutish emas, balki ularni qonuniy va hamkorlikka asoslangan yo‘l bilan hal qilish madaniyatini shakllantiradi.
Ommaviy axborot vositalari va raqamli texnologiyalar jamoatchilik nazoratining ta’sir doirasini kengaytirmoqda. Internet nashrlari, ijtimoiy tarmoqlar, elektron murojaat tizimlari va ochiq ma’lumotlar portallari orqali muammolarni tezkor yoritish, jamoatchilik fikrini shakllantirish va mas’ul tashkilotlardan munosabat olish imkoniyati mavjud. Biroq axborotning tez tarqalishi bilan birga, tekshirilmagan xabarlar, noto‘g‘ri talqinlar va asossiz ayblovlar xavfi ham ortadi. Shu sababli jamoatchilik nazoratida axborot manbalarini tekshirish, faktlarni solishtirish, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va fikr bildirish erkinligini qonuniy chegaralar bilan uyg‘unlashtirish muhimdir.
Jamoatchilik nazorati samarali bo‘lishi uchun davlat organlari ham, fuqarolik jamiyati institutlari ham o‘z zimmasidagi vazifalarni mas’uliyat bilan bajarishi kerak. Davlat organlari murojaatlarni o‘z vaqtida va mazmunan ko‘rib chiqishi, qonun doirasida ochiq axborot taqdim etishi, asosli takliflarga munosabat bildirishi va aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish choralarini ko‘rishi lozim. Fuqarolar ham nazoratni amalga oshirishda qonunchilik talablariga rioya qilishi, dalillarga tayanishi, muloqot madaniyatini saqlashi va jamoat manfaatlarini ko‘zlashi zarur. Jamoatchilik fikrini shunchaki eshitish bilan cheklanmay, uni qarorlar va amaliy natijalarda hisobga olish ishonchni mustahkamlovchi asosiy omillardan biridir.
Amaliyotda jamoatchilik nazoratining ta’sirchanligini oshirish uchun bir qator yo‘nalishlarga e’tibor qaratish maqsadga muvofiq. Avvalo, aholining huquqiy savodxonligini oshirish, jamoatchilik nazorati shakllari va ulardan foydalanish tartibini keng tushuntirish zarur. Shuningdek, davlat organlarining ochiq ma’lumotlarini muntazam yangilab borish, jamoatchilik muhokamalarini mazmunli tashkil etish, fuqarolik jamiyati tashkilotlarining salohiyatini kuchaytirish va kiritilgan takliflar natijasi haqida qayta aloqa berish muhimdir. Nazorat natijalarini baholashda faqat o‘tkazilgan tadbirlar soniga emas, balki aniqlangan muammolar qay darajada bartaraf etilgani, fuqarolarning xizmatlardan qoniqishi va qabul qilingan qarorlarning amaliy samaradorligiga ham e’tibor berilishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, jamoatchilik nazorati demokratik jamiyatning ajralmas instituti bo‘lib, davlat organlari faoliyatining ochiqligi va hisobdorligini ta’minlash, qonun ustuvorligini mustahkamlash, korrupsiyaning oldini olish hamda fuqarolarning davlat boshqaruvidagi ishtirokini kengaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi. U davlat va jamiyat o‘rtasida samarali muloqotni yo‘lga qo‘yib, muammolarni o‘z vaqtida aniqlash va ularning yechimiga jamoatchilikni jalb etish imkonini beradi. Eng muhimi, jamoatchilik nazorati davlat organlari faoliyatini tanqid qilish bilangina cheklanmasdan, takliflar berish, yechimlarni ishlab chiqish va ularning ijrosini kuzatishga qaratilgan konstruktiv jarayon bo‘lishi kerak. Qonuniylik, xolislik, mas’uliyat va o‘zaro hamkorlikka asoslangan jamoatchilik nazorati kuchli fuqarolik jamiyatini rivojlantirish va xalq manfaatlariga xizmat qiladigan samarali boshqaruvni ta’minlashning muhim shartidir.
Surxondaryo viloyat sudi
sudya katta yordamchisi
S. Jalilov
