Бугунги кунда ахборот-коммуникация технологияларининг жадал ривожланиши натижасида интернет ва рақамли технологиялар инсон ҳаётининг ажралмас қисмига айланди. Давлат бошқаруви, банк-молия тизими, таълим, тиббиёт, тадбиркорлик ва кундалик ҳаётда электрон хизматлардан фойдаланиш тобора кенгайиб бормоқда.
Бироқ рақамлаштириш жараёни билан бир қаторда кибержиноятчилик хавфи ҳам ортиб бормоқда. Кибержиноятлар нафақат алоҳида фуқароларга, балки корхоналар, банклар, давлат органлари ва бутун жамият хавфсизлигига жиддий таҳдид туғдириши мумкин.
Кибержиноят тушунчаси. Кибержиноят — ахборот технологиялари, компютер тизимлари, интернет ёки электрон қурилмалардан фойдаланиш орқали содир этиладиган жиноятларнинг умумий номидир.
Бундай жиноятларга қуйидагиларни мисол қилиш мумкин: интернет орқали фирибгарлик қилиш; банк карталари ва электрон ҳисобларни бузиш; шахсий маълумотларни ноқонуний қўлга киритиш; зарарли дастурлар ва вирусларни тарқатиш; ахборот тизимларига ноқонуний кириш; интернет орқали товламачилик; сохта сайт ва аккаунтлар орқали фуқароларни алдаш; электрон маълумотларни ўғирлаш ёки йўқ қилиш.
Кибержиноятларнинг долзарблиги Кибержиноятчиликнинг энг хавфли жиҳатларидан бири — жиноятчи жабрланувчи билан бевосита учрашмасдан туриб жиноят содир этиши мумкин.
Масалан, фуқаронинг телефонига банк ходими номидан қўнғироқ қилиниб, ундан СМС-код ёки банк картаси маълумотлари сўралиши мумкин. Фуқаро ушбу маълумотларни тақдим этгач, унинг ҳисобидаги маблағлар ноқонуний равишда ечиб олинади.
Бундан ташқари, кибержиноятчилар: “Сиз ютуқ соҳибисиз”, “Ҳисобингиз блокланди”, “Картангиз хавфсизлик сабабли текширилмоқда”, “Пулни хавфсиз ҳисобга ўтказинг” каби ёлғон хабарлар орқали фуқароларни алдашга уриниши мумкин. Шунинг учун аҳолининг рақамли саводхонлигини ошириш кибержиноятчиликка қарши курашнинг энг муҳим йўналишларидан биридир.
Кибержиноятларнинг жамият учун хавфи Кибержиноят натижасида: фуқароларнинг пул маблағлари ўғирланиши; шахсий маълумотлар тарқалиши; давлат ва ташкилотларнинг ахборот тизимларига зарар етиши; муҳим маълумотлар йўқолиши; ташкилотларнинг фаолияти издан чиқиши; фуқароларнинг давлат ва молия тизимларига бўлган ишончи пасайиши мумкин. Айниқса, давлат органлари ва муҳим инфратузилмаларнинг ахборот тизимларига қарши киберҳужумлар катта хавф туғдиради. Кибержиноятларга қарши кураш Кибержиноятчиликка қарши самарали курашиш учун фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг фаолияти етарли эмас. Бу жараёнда давлат органлари, банклар, ташкилотлар, таълим муассасалари ва фуқароларнинг ўзлари ҳам фаол иштирок этиши зарур.
Асосий чоралар: Аҳолининг киберхавфсизлик бўйича билимини ошириш. Кучли ва мураккаб парольлардан фойдаланиш. Икки босқичли аутентификатсияни ёқиш. Банк карта маълумотлари ва СМС-кодларни бегоналарга бермаслик. Шубҳали ҳаволаларни очмаслик. Номаълум дастур ва файлларни юклаб олмаслик. Муҳим маълумотларнинг захира нусхаларини яратиш. Ташкилотларда ахборот хавфсизлиги тизимини кучайтириш. Кибержиноятларни тезкор аниқлаш ва тергов қилиш. Кибержиноятчиликка қарши халқаро ҳамкорликни ривожлантириш. 5. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг вазифаси Кибержиноятларга қарши курашда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг замонавий технологиялар билан ишлаш қобилияти муҳим аҳамиятга эга. Жиноятларни аниқлашда рақамли излар, электрон ёзишмалар, ИП-манзиллар, банк операциялари, телефон маълумотлари ва бошқа электрон далиллар муҳим аҳамият касб этади. Шу сабабли кибержиноятларни тергов қилувчи мутахассисларнинг техник ва ҳуқуқий билимларини мунтазам ошириб бориш зарур. Хулоса Хулоса қилиб айтганда, кибержиноят — замонавий жамиятнинг энг долзарб хавфларидан биридир.
Рақамли технологиялар ривожланган сари жиноятчиларнинг усуллари ҳам такомиллашиб бормоқда. Шунинг учун кибержиноятчиликка қарши кураш фақат жиноят содир этилгандан кейин жавобгарликка тортиш билан чекланмаслиги керак. Энг аввало, унинг олдини олиш, фуқароларнинг рақамли саводхонлигини ошириш, ахборот тизимларини ҳимоя қилиш ва киберхавфсизлик маданиятини шакллантириш муҳимдир.
Бугунги кунда ҳар бир интернет фойдаланувчиси оддий қоидани унутмаслиги керак: “Интернетдаги хавфсизлик — аввало, ўзимизнинг эҳтиёткорлигимиздан бошланади.”
Termiz tumanlararo
ma’muriy sudi sudyasi
S.Z.Karimov
