Yagona huquqiy makon va maxsus huquqiy rejimlar: Oʻzbekiston konstitutsiyaviy islohotlarining yangi bosqichi

2026-yil 13-iyul kuni O‘RQ-1158-sonli “Toshkent xalqaro moliya markazi to‘g‘risida”gi Konstitutsiyaviy qonun qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 5 ta moddasiga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritildi.

Jumladan, Konstitutsiyaning 15, 109, 131, 134 va 151-moddalariga “maxsus huquqiy rejim” tushunchasi bilan bog‘liq normalar kiritildi. Ushbu maqolamiz aynan “maxsus huquqiy rejim” tushunchasini kengroq yoritishga bag‘ishlangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga kiritilgan ushbu norma mamlakatimiz huquqiy tizimida tub burilish yasagan, konseptual va prinsipial jihatdan yangi qoida hisoblanadi. Mazkur qoidaning mazmun-mohiyati, uning ortidagi huquqiy va amaliy sabablar hamda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan oqibatlarni bir nechta muhim yo‘nalishlar orqali ochib berish mumkin.

Yagona huquqiy makon va oliy yuridik kuch prinsipi

Konstitutsiyaning mazkur qoidasi ikki asosiy ustunga tayanadi:

Oliy yuridik kuch va to‘g‘ridan-to‘g‘ri amal qilish: Konstitutsiya mamlakatning istalgan nuqtasida, har qanday davlat organi, mansabdor shaxs, fuqaro yoki yuridik shaxs uchun so‘zsiz ustuvorlikka ega. Qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar Konstitutsiyaga zid kelishi mutlaqo mumkin emas. Agar biron-bir qonun hujjati konstitutsiyaviy normalarga zid kelsa, amalda faqat Konstitutsiya normalari to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llaniladi.

Yagona huquqiy makon: Oʻzbekiston hududida yuridik qoidalar va standartlarning yagonaligi ta’minlanadi. Bu esa huquqiy determinizm va barqarorlikni kafolatlaydi.

Maxsus huquqiy rejim istisnosi va uning zaruriyati

Normaning ikkinchi qismida keltirilgan — “Alohida hududlarda Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy qonuni bilan yagona huquqiy makon doirasida maxsus huquqiy rejim oʻrnatilishi mumkin” degan qoida huquqiy amaliyotda juda chuqur ma’no tashiydi.

Maxsus huquqiy rejim — bu mamlakatning umumiy yurisdiksiyasidan farqli o‘laroq, muayyan bir hudud, tarmoq yoki faoliyat turi uchun qonuniy ravishda belgilangan alohida, istisno huquqiy tartibga solish tizimi. Oddiy qilib aytganda, bu umumiy qonunchilik amal qiladigan davlat ichida ma’lum bir hudud uchun «maxsus qoidalar» to’plami joriy etilishini anglatadi.

Globallashuv davrida investitsiyalarni jalb qilish, innovatsion hududlar tashkil etish yoki murakkab iqtisodiy xususiyatlarga ega hududlarni jadal rivojlantirish uchun standart qonunchilik talablari torlik qilishi mumkin. Shu bois soliq, bojxona, mehnat yoki sud-huquq munosabatlarida muayyan hudud uchun qulayroq tartiblar zarur bo‘lib qoladi.

Huquqiy nazariya va jahon tajribasida maxsus huquqiy rejimlar asosan ikki katta maqsad yoki yo‘nalishda qo‘llaniladi:

Iqtisodiy rivojlanish va rag‘batlantirish rejimlari: Erkin iqtisodiy zonalar (EIZ), texnoparklar va raqamli yurisdiksiyalar (masalan, Oʻzbekistondagi IT-Park rezidentlari uchun maxsus soliq va mehnat sharoitlari). Bu yerda byurokratik to’siqlar qisqartirilib, xalqaro huquqiy elementlarga yo’l ochiladi.

Favqulodda yoki xavfsizlik bilan bog‘liq rejimlar: Davlat va jamiyat xavfsizligini ta’minlash, inqirozli holatlarning oldini olishga qaratilgan bo‘lib, favqulodda, harbiy yoki karantin rejimlarida fuqarolarning ayrim huquqlari vaqtincha cheklanishi, davlat organlarining vakolatlari esa kengaytirilishi mumkin.

Oʻzbekiston Konstitutsiyasining 15-moddasiga maxsus huquqiy rejimni faqat Konstitutsiyaviy qonun bilan joriy etish talabining kiritilishi bejiz emas. Chunki istalgan hududga alohida maqom berish mamlakat ichida huquqiy tengsizlik keltirib chiqarmasligi yoki boshqa hududlar manfaatlariga zarar yetkazmasligi kerak. Oddiy hukumat qarori yoki vazirlik buyrug‘i bilan qaysidir hududga alohida imtiyozlar berib bo‘lmaydi.

Har qanday maxsus rejim ma’lum darajada yagona huquqiy makonning yaxlitligiga putur yetkazish xavfini tug‘dirishi mumkin. Shu bois quyidagi muvozanat saqlanishi shart:

Konstitutsiyaviy nazorat: Maxsus huquqiy rejim doirasida qabul qilinadigan hujjatlar Konstitutsiyaning asosiy qadriyatlariga (inson huquqlari, tenglik prinsipi, davlat suvereniteti) zid kelmasligi ustidan Konstitutsiyaviy sudning qat’iy nazorati bo‘lishi lozim.

Maxsus rejim faqat iqtisodiy yoki geografik zaruriyat tufayli joriy etilib, boshqa hududlardagi fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqlarini kamsitmasligi kerak.

Xalqaro tajriba va qiyosiy huquqiy tahlil

Dunyo amaliyotida yagona unitar yoki federal huquqiy makon saqlanib qolgan holda, ayrim hududlarga alohida maqom berish amaliyoti keng tarqalgan:

Xitoyning maxsus iqtisodiy zonalari (Shenjen modeli): 1978-yilda Shenjen va boshqa hududlarda xususiy mulkchilik, xorijiy investitsiyalar va erkin bozor narxlarini nazarda tutuvchi rejim tatbiq etildi. Natijada kichik shaharcha dunyodagi eng yirik yuqori texnologiyalar markaziga aylandi. Shuningdek, Gonkong va Makao uchun «Bir mamlakat — ikki tizim» prinsipi asosida alohida huquqiy maqom berilgan.

Birlashgan Arab Amirliklarining moliyaviy erkin zonalari (DIFC va ADGM): Dubay va Abu-Dabidagi bunday hududlarda BAAning umumiy qonunchiligidan tashqari, ingliz umumiy huquqi (Common Law) tizimiga asoslangan alohida maxsus huquqiy rejim ishlaydi. Hatto bu hududlarning o‘zining mustaqil sudlari mavjud.

AQShdagi indeys rezervatsiyalari: Tub aholi yashaydigan rezervatsiyalar o‘zining qabila qonunlariga va o‘zini o‘zi boshqarish tizimiga ega bo‘lib, ko‘pgina shtat qonunlaridan ozod qilingan.

Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, maxsus huquqiy rejimlar davlat yaxlitligiga putur yetkazmasdan, aksincha, iqtisodiyotni rivojlantirish, innovatsiyalarni sinovdan o‘tkazish (regulatory sandbox — huquqiy qumdon vazifasini bajarish) va chet el kapitalini jalb qilishda eng kuchli vositalardan biridir.

Oʻzbekiston unitar davlat bo‘lgani sababli bu yerda federalizm mavjud emas, biroq iqtisodiy pragmatizm nuqtai nazaridan muayyan hududlarni rivojlantirish uchun huquqiy moslashuvchanlik zarurati yuzaga keldi.

Konstitutsiyaga kiritilgan yangi norma aynan ana shunday global ilg‘or amaliyotlarni qonuniy va xavfsiz tarzda qo‘llash uchun mustahkam poydevor yaratadi. Mazkur normaning kiritilishi Oʻzbekiston huquqiy tizimi zamonaviy iqtisodiy va ijtimoiy voqeliklarga moslasha oladigan dinamik mexanizmlarga ega ekanligidan dalolat beradi.

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, maxsus huquqiy rejimlar davlatning yagona yuridik makoni va oliy yuridik kuch prinsipi saqlab qolingan holda, alohida hududlarda muayyan imtiyozlar yoki tartiblarni o‘rnatish imkoniyati yaratish orqali, davlat yaxlitligiga putur yetkazmagan holda iqtisodiy rivojlanishni ta’minlaydi.

Mehriddin Xolbekov

Surxondaryo viloyat sudining

sudya katta yordamchisi