Bugungi kunda korrupsiyaga qarshi kurashish davlat siyosatining eng muhim va ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Korrupsiya jamiyat taraqqiyotiga, qonun ustuvorligiga, fuqarolarning davlat organlariga bo‘lgan ishonchiga jiddiy zarar yetkazadigan salbiy hodisa hisoblanadi.
Ayniqsa, sud-huquq tizimida korrupsiyaning har qanday ko‘rinishiga yo‘l qo‘yilishi mutlaqo nomaqbuldir. Chunki sud — insonning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlari himoya qilinadigan, adolat qaror topadigan muhim davlat instituti hisoblanadi.
Shu sababli sud tizimida korrupsiyaga nisbatan “murosasiz munosabat” tamoyilini qaror toptirish, korrupsiyaviy xavf-xatarlarni oldindan aniqlash va ularning oldini olish, sud faoliyatining ochiqligi va shaffofligini ta’minlash muhim vazifa hisoblanadi.
2026-yilni korrupsiyaga qarshi kurashishda yangi, yanada qat’iy choralar ko‘riladigan davr sifatida qabul qilishimiz, har bir sudya va sud xodimi o‘z faoliyatida korrupsiyaning har qanday ko‘rinishiga qarshi qat’iy pozitsiyani egallashi lozim.
Korrupsiya faqat pora olish yoki berish bilangina cheklanmaydi. Mansab vakolatlarini shaxsiy manfaat yo‘lida suiiste’mol qilish, tanish-bilishchilik, qarindosh-urug‘chilik, manfaatlar to‘qnashuvini yashirish, xizmat mavqeidan noqonuniy foydalanish ham korrupsiyaviy xavf tug‘dirishi mumkin.
Korrupsiyaning eng xavfli jihatlaridan biri shundaki, u davlat institutlariga bo‘lgan ishonchni pasaytiradi.
Fuqaroda “pul yoki tanish-bilish orqali masalani hal qilish mumkin” degan tushuncha shakllansa, bu qonun ustuvorligiga katta zarar yetkazadi.
Shuning uchun korrupsiyaga qarshi kurash faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning vazifasi emas. Bu — har bir davlat xizmatchisi, har bir sud xodimining fuqarolik va xizmat burchidir.
Sud tizimining asosiy vazifasi — odil sudlovni amalga oshirish va fuqarolarning huquq hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilishdir.
Sud faoliyatida korrupsiyaning mavjud bo‘lishi odil sudlov prinsiplariga bevosita tahdid soladi.
Shu sababli sud tizimida quyidagi tamoyillar qat’iy ta’minlanishi lozim:
qonuniylik;
xolislik;
mustaqillik;
adolatlilik;
halollik;
shaffoflik;
manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish;
korrupsiyaga nisbatan murosasizlik.
Sud xodimi fuqarolardan xizmat vazifasini bajarish evaziga hech qanday noqonuniy manfaat talab qilmasligi, taklif qilinayotgan noqonuniy manfaatni rad etishi va bunday holat haqida belgilangan tartibda xabar berishi kerak.
Sud apparati xodimlari sud faoliyatining kundalik tashkiliy va texnik jarayonlarini ta’minlaydi.
Shuning uchun ular: fuqarolar bilan muomala qilishda odob-axloq qoidalariga rioya qilishi; xizmat mavqeidan shaxsiy manfaat uchun foydalanmasligi; xizmatga oid ma’lumotlardan noqonuniy foydalanmasligi; hujjatlarni qonunchilik talablariga muvofiq yuritishi; fuqarolardan noqonuniy to‘lov yoki boshqa manfaat talab qilmasligi; manfaatlar to‘qnashuviga yo‘l qo‘ymasligi; korrupsiyaviy holatlar haqida rahbariyat yoki vakolatli organlarga xabar berishi lozim.
Oddiy ko‘ringan “iltimos”, “tanish orqali yordam”, “kichik sovg‘a” kabi holatlarga ham befarq qarash mumkin emas.
Korrupsiyaning katta shakllari ko‘pincha kichik va e’tiborsiz qoldirilgan noqonuniy harakatlardan boshlanadi.
Korrupsiyaning oldini olishda manfaatlar to‘qnashuvini aniqlash va boshqarish muhim ahamiyatga ega.
Manfaatlar to‘qnashuvi xodimning shaxsiy manfaatlari uning xizmat vazifalarini xolis va obyektiv bajarishiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan holatlarda yuzaga keladi.
Bunday vaziyatda xodim o‘zining shaxsiy manfaatini xizmat manfaatidan ustun qo‘ymasligi kerak.
Agar manfaatlar to‘qnashuvi yuzaga kelsa, uni yashirish emas, balki belgilangan tartibda ma’lum qilish va bartaraf etish zarur.
Sud faoliyatini raqamlashtirish korrupsiyaviy xavflarni kamaytirishda muhim ahamiyatga ega.
Elektron hujjat aylanishi, elektron sud xizmatlari, sud majlislarining ochiqligi, ishlarni avtomatik taqsimlash kabi mexanizmlar inson omilini kamaytirishga xizmat qiladi.
Inson omili qancha kamayib, jarayonlar qancha ko‘p avtomatlashtirilsa, noqonuniy aralashuv va korrupsiyaviy kelishuvlar uchun imkoniyatlar shuncha qisqaradi.
Shu sababli raqamlashtirishni faqat texnik jarayon sifatida emas, balki korrupsiyaning oldini olishning muhim mexanizmi sifatida ko‘rishimiz lozim.
Korrupsiyaga qarshi kurashning eng samarali yo‘li — jinoyat sodir bo‘lgandan keyin jazolash emas, balki uning oldini olishdir.
Buning uchun sud tizimida korrupsiyaviy xavflarni muntazam tahlil qilish zarur.
Masalan:
fuqarolar bilan bevosita muloqot qilinadigan lavozimlar; hujjatlarni qabul qilish va rasmiylashtirish jarayonlari; davlat xaridlari; moddiy boyliklardan foydalanish; kadrlarni ishga qabul qilish; xizmat vakolatlaridan foydalanish; manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan vaziyatlar.
Ushbu yo‘nalishlarda nazorat va shaffoflikni kuchaytirish korrupsiyaning oldini olishga yordam beradi.
Korrupsiyaga qarshi kurashda eng muhim tushuncha — murosasizlik.
Murosasizlik deganda faqat korrupsiyaga aralashmaslik emas, balki korrupsiyaning har qanday ko‘rinishiga befarq bo‘lmaslik tushuniladi.
Agar xodim korrupsiyaviy holatni ko‘rsa va indamasa, bu ham korrupsiyaga qarshi kurash samaradorligini pasaytiradi.
Shuning uchun har bir sud xodimi:
“Men korrupsiyaga aralashmayman, uni yashirmayman va unga befarq qaramayman” degan qat’iy pozitsiyani egallashi kerak.
Korrupsiyaga qarshi kurash faqat rahbarning yoki alohida xodimning vazifasi emas.
Sud jamoasida sog‘lom muhit shakllantirilishi kerak. Xodimlar o‘rtasida halollik, adolat, o‘zaro hurmat va qonuniylik ustuvor bo‘lishi lozim.
Rahbarlar esa xodimlarga shaxsiy namuna bo‘lishi, korrupsiyaviy xavflarga befarq bo‘lmasligi va aniqlangan kamchiliklarni o‘z vaqtida bartaraf etishi zarur.
Korrupsiyaga qarshi kurashni faqat qonun yoki buyruq bilan ta’minlab bo‘lmaydi.
Buning uchun avvalo har bir xodimning ichki mas’uliyati va halolligi shakllanishi kerak.
Har bir sud xodimi o‘ziga quyidagi savollarni berishi lozim: Men xizmat vakolatimdan to‘g‘ri foydalanyapmanmi? Qabul qilayotgan qarorim yoki bajarayotgan harakatim xolis va qonuniymi? Menda manfaatlar to‘qnashuvi mavjud emasmi? Mening harakatim sudga bo‘lgan ishonchga ta’sir qilmayaptimi? Agar har bir xodim o‘z faoliyatini ana shu mezonlar asosida baholasa, korrupsiyaning oldini olish bo‘yicha katta natijaga erishish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, korrupsiyaga qarshi kurash — bir kunlik yoki bir yillik kampaniya emas. Bu doimiy va tizimli jarayondir.
Sudlar uchun esa korrupsiyaga qarshi kurashning ahamiyati yanada yuqori. Chunki sudga murojaat qilgan fuqaro, avvalo, adolatga ishonadi.
Agar sud tizimida korrupsiyaga yo‘l qo‘yilmasa, qonun ustuvorligi ta’minlanadi, fuqarolarning sudlarga bo‘lgan ishonchi ortadi va jamiyatda adolat tamoyillari yanada mustahkamlanadi.
Shu bois 2026-yilda sud tizimining asosiy maqsadlaridan biri sifatida quyidagi qat’iy tamoyilni ilgari surish mumkin: “Korrupsiyaga — mutlaqo murosasiz munosabat!” “Sud — adolat maskani. Adolat esa halollikdan boshlanadi.”
Har bir sudya va har bir sud xodimi korrupsiyaga qarshi kurashda shaxsiy namuna bo‘lishi, qonuniylik va halollikni o‘z faoliyatining asosiy mezoniga aylantirishi lozim.
Termiz tumanlararo ma’muriy sudi
sudya yordamchisi
S.M.Safarov
