Korrupsiyaga qarshi kurashish samaradorligini oshirish va korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun javobgarlik muqarrarligini ta’minlashga qaratilgan qonun
Keyingi yillarda mamlakatimizda korrupsiyaga qarshi kurashish, jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish borasida keng koʻlamli islohotlar amalga oshirilmoqda.
Jumladan, davlat boshqaruvida samarali va taʼsirchan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish uchun zarur shart-sharoitlar yaratilib, korrupsiyaga oid huquqbuzarliklar sodir etilishining oldini olishga qaratilgan tizim shakllantirildi.
Biroq koʻrilayotgan tizimli choralarga qaramay, bir qator sohalarda korrupsiya holatlari yuqoriligicha saqlanib qolayotganligi korrupsiyaga qarshi kurashish ishlari samaradorligini oshirish, korrupsiyaga oid jinoyatlar sodir etganlik uchun javobgarlik muqarrarligini taʼminlash, shuningdek yoshlarni korrupsiyaga nisbatan murosasizlik ruhida tarbiyalash zaruriyatini yuzaga keltirmoqda.
Ushbu Qonun bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun javobgarlik va jazo choralarini kuchaytirishga, Korrupsiyaga qarshi kurashish boʻyicha milliy va hududiy kengashlar, Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi, komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmalari faoliyatining samaradorligini yanada oshirishga, korrupsiyaga oid jinoyatlarning aniq roʻyxatini belgilashga, korrupsiya haqida xabar bergan shaxslarning xavfsizligini taʼminlashga, davlat xaridlarini amalga oshirishda korrupsiyaviy omillarni qisqartirishga, shuningdek yoshlarda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabat shakllantirilishini yoshlarga oid davlat siyosatining asosiy yoʻnalishlaridan biri sifatida belgilashga qaratilgan qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritilmoqda.
Mazkur Qonun korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun javobgarlik muqarrarligini taʼminlashga, korrupsiyaga qarshi kurashish orqali fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini himoya qilishga xizmat qiladi.
Davlat organlari va tashkilotlarining komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmalari xodimlari davlat himoyasidadir.
Davlat organlari va tashkilotlarining komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmalari xodimlarining turar joyiga yoki xizmat xonasiga, foydalanadigan transportiga kirish, ularni koʻzdan kechirish, ularda tintuv oʻtkazish yoki ulardan ashyoni olish, ularning telefondagi soʻzlashuvlarini eshitish, xodimlarni koʻzdan kechirish va ularni shaxsiy tintuv qilish, shuningdek ularning xat-xabarlarini, ularga tegishli ashyolar va hujjatlarni koʻzdan kechirish, olib qoʻyish yoxud olish faqat Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining yozma ruxsati bilan, belgilangan tartibda amalga oshirilishi mumkin.
Davlat organlari va tashkilotlarining komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmalari xodimini, shu jumladan u bilan mehnat shartnomasi tugatilganidan yoki xizmatdan boʻshatilganidan keyin ikki yil ichida sobiq xodimini guvoh yoki gumon qilinuvchi sifatida soʻroq qilishga, ularga nisbatan qamoqqa olish tarzidagi ehtiyot chorasini qoʻllashga va ushlab turishga Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori xabardor etilgan holda, belgilangan tartibda yoʻl qoʻyiladi.
Davlat organlari va tashkilotlarining komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmalari xodimlariga nisbatan jinoyat ishi faqat Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan qoʻzgʻatilishi mumkin.
Davlat organlari va tashkilotlarining komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmalari xodimlari qonunchilikda belgilangan tartibda huquqiy va ijtimoiy jihatdan himoya qilinadi”.
Jinoyat kodeksida korrupsiyaga oid jinoyatlarning aniq ro‘yxati belgilandi. Jumladan, ayrim o‘zlashtirish, firibgarlik, mansab vakolatini suiiste’mol qilish, pora olish, pora berish va boshqa tegishli jinoyatlar shu toifaga kiritildi.
Korrupsiyaga oid jinoyat sodir etganlikda aybdor deb topilgan shaxslar maxsus elektron reyestrga kiritiladi.
Reyestrga kiritilgan shaxslarga, jumladan: davlat xizmatiga kirish; saylanadigan yoki alohida tartibda tayinlanadigan lavozimlarga nomzod bo‘lish; davlat organlari huzuridagi ayrim jamoatchilik va kollegial organlarda a’zo bo‘lish; ayrim davlat xaridlarida va davlat-xususiy sheriklikda ishtirok etish; davlat ulushi yuqori bo‘lgan tashkilotlar hamda davlat ta’lim muassasalarida ayrim rahbarlik lavozimlarini egallash bo‘yicha cheklovlar belgilandi.
Davlat organlari va tashkilotlarida komplayens hamda korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmalari faoliyati huquqiy jihatdan mustahkamlandi. Ularning korrupsiyaviy holatlarni aniqlash va tegishli materiallarni taqdim etish bo‘yicha vakolatlari kuchaytirildi.
Davlat organlari, hududlar va sohalar kesimida korrupsiyaviy xavf-xatarlar xaritasini shakllantirish mexanizmi joriy qilindi. Ya’ni korrupsiya kelib chiqishi mumkin bo‘lgan yo‘nalishlarni oldindan aniqlash va profilaktika qilishga urg‘u beriladi. .
Qonun ayrim korrupsiyaga bog‘liq jinoyatlar uchun jazoni muddatidan lgari yengillashtirish yoki shartli ravishda ozod qilish imkoniyatlarini cheklovchi normalarni ham kiritdi. O‘RQ-1155ning muhim jihati shundaki, u faqat jazoni kuchaytirish bilan cheklanmaydi. Uchta yo‘nalish bir vaqtning o‘zida kuchaytirilmoqda: Masalan, mansabdor shaxs korrupsiyaga oid jinoyat sodir etganlikda sud tomonidan aybdor deb topilsa, faqat jinoyat ishi bo‘yicha jazo bilan masala tugamaydi — qonunda nazarda tutilgan hollarda u elektron reyestrga kiritilishi va tegishli huquqiy cheklovlarga duch kelishi mumkin.
Qisqa xulosa: O‘RQ-1155ning asosiy maqsadi — korrupsiyaga qarshi kurashni “jinoyat sodir bo‘lgandan keyin jazolash” modelidan tashqari, korrupsiyaviy xavfni oldindan aniqlash, ichki nazoratni kuchaytirish, korrupsiyaga oid jinoyatlarni yagona tartibda hisobga olish va javobgarlik muqarrarligini ta’minlash tizimiga kuchaytirishdir.
Qonunning asosiy yo‘nalishi — korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun javobgarlik muqarrarligini ta’minlash va davlat organlarida korrupsiyaning oldini olish mexanizmlarini kuchaytirishdir. Qonun bilan 3 ta kodeks va 5 ta qonunga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritilgan.
Sud tizimi uchun bu, avvalo, sudyalar va sud xodimlarining xizmat faoliyatida korrupsiyaviy xavflarni oldindan aniqlash va bartaraf etish mexanizmlarining kuchayishini anglatadi.
Jinoyat kodeksida “korrupsiyaga oid jinoyatlar” tushunchasi alohida belgilandi. Unga 18 turdagi jinoyat, jumladan pora olish, pora berish, pora olish-berishda vositachilik, mansab vakolatini suiiste’mol qilish va mansab soxtakorligining ayrim shakllari kiritilgan.
Masalan: Sud xodimi yoki boshqa mansabdor shaxs xizmat vakolatidan foydalanib pora olsa va sud hukmi bilan aybdor deb topilsa, bu shaxsga nisbatan faqat jinoiy jazo emas, balki qonunda nazarda tutilgan boshqa huquqiy oqibatlar ham qo‘llanadi.
Korrupsiyaga oid jinoyat sodir etishda aybdor deb topilgan shaxslar maxsus elektron reyestrga kiritiladi. Ayblov hukmi qonuniy kuchga kirgandan keyin ma’lumotlar 3 ish kuni ichida reyestrga kiritilishi belgilangan. Ma’lumotlar sudlanganlik muddati davomida saqlanadi.
Bu yerda muhim jihat: shunchaki gumon qilinish yoki jinoyat ishi qo‘zg‘atilishi reyestrga kiritish uchun yetarli emas. Qonunda aynan korrupsiyaga oid jinoyatni sodir etishda aybdor deb topilgan shaxslar haqida so‘z bormoqda. Agar sud xodimi korrupsiyaga oid jinoyat bo‘yicha qonuniy kuchga kirgan hukm bilan aybdor deb topilsa, masala faqat jinoyat jazosi bilan tugamaydi. Reyestrga kiritilishi sababli qonunda belgilangan ayrim sohalarda cheklovlar yuzaga keladi. Jumladan, davlat xizmatiga kirish, ayrim saylanadigan yoki tayinlanadigan lavozimlarga nomzod bo‘lish va boshqa qonunda ko‘rsatilgan faoliyat turlariga cheklovlar mavjud. Bu yerda sudya va sud xodimini bir xil deb qarash to‘g‘ri emas. O‘RQ-1155 umumiy korrupsiyaga qarshi mexanizmlarni kuchaytiradi, biroq sudyaning maxsus maqomi, sud hokimiyati mustaqilligi va sudyaga nisbatan qo‘llanadigan alohida tartiblar ham mavjud. Shuning uchun: “Reyestrga kiritildi = avtomatik ravishda sudyalik lavozimidan ozod qilinadi” degan xulosani chiqarish to‘g‘ri emas. Bunday masala sudyalar maqomi va sud hokimiyatiga oid maxsus qonunchilik bilan birgalikda baholanadi. O‘RQ-1155ni sud tizimi nuqtayi nazaridan quyidagi zanjir orqali tushunish qulay: korrupsiyaviy xavfni aniqlash → oldini olish → korrupsiyaga oid jinoyatni aniqlash → sudda aybni isbotlash → qonuniy kuchga kirgan hukm → elektron reyestr → qonunda belgilangan huquqiy cheklovlar.
Shuningdek, qonun korrupsiyaga qarshi ichki nazorat va komplayens tizimlarini kuchaytirish hamda korrupsiyaviy xavf-xatarlarni aniqlashga qaratilgan mexanizmlarni ham nazarda tutadi. Qisqasi: O‘RQ-1155 sud tizimi uchun faqat “jazoni kuchaytirish” haqidagi qonun emas. Uning asosiy g‘oyasi — korrupsiya sodir bo‘lishining oldini olish, korrupsiyaviy xavfni oldindan aniqlash va korrupsiyaga oid jinoyat sodir etgan shaxsga nisbatan javobgarlikning muqarrarligini ta’minlash.
Termiz tumanlararo
ma’muriy sudi sudya yordamchisi
S.M.Safarov
