O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi Inson qadrini ulug‘lash, huquq ustuvorligi va yangi taraqqiyot asosi

Konstitusiya – jamiyat va davlat tayanchi Har qanday suveren davlatning o‘z taraqqiyot yo‘lini belgilovchi, uning huquqiy poydevori bo‘lgan bosh qomusi – bu Konstitusiyadir. Konstitusiya shunchaki yuridik normalar to‘plami emas, balki xalqning xohish-irodasi, buguni va kelajakka bo‘lgan intilishlarining oliy ifodasidir. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi ham mamlakatimiz mustaqilligini mustahkamlash, huquqiy demokratik davlat barpo etish hamda fuqarolarning huquq va erkinliklarini kafolatlashda bosh mezona bo‘lib xizmat qilib kelmoqda.
Oxirgi yillarda jamiyatimizda kechayotgan tub o‘zgarishlar, islohotlar va xalqimizning talab-istaklari bosh qomusimizni zamon talablariga moslashtirish zaruratini yuzaga keltirdi. Natijada qabul qilingan yangi tahrirdagi Konstitusiya O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davridagi siyosiy-huquqiy qiyofasini butunlay yangi bosqichga olib chiqdi.
Konstitutsiyaning tarixiy ahamiyati va shakllanish bosqichlari
O‘zbekiston Respublikasining ilk Konstitutsiyasi 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan bo‘lib, u mustaqil davlatimizning ilk huquqiy poydevorini qurdi. Bu hujjat o‘tish davrining og‘ir sinovlarida jamiyat barqarorligini ta’minlash, milliy davlatchilikni tiklash va xalqaro maydonda o‘z o‘rnimizni topishda muhim rol o‘ynadi.
Biroq vaqt o‘tishi bilan dunyoqarash, iqtisodiy munosabatlar, globallashuv jarayonlari va xalqimizning siyosiy madaniyati o‘zgardi. 1992-yilgi Konstitusiya o‘z vazifasini sharaf bilan bajarib bo‘lgach, zamonaviy chaqiriklarga javob beradigan, inson manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘yadigan hujjatni yaratish ehtiyoji tug‘ildi.
Yangi tahrirdagi Konstitusiyaning qabul qilinishi Referendum asosida qabul qilingan yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakatimiz huquqiy tarixida yangi sahna ochdi. Unda davlat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar tubdan o‘zgarib, «Davlat – inson uchun» degan tamoyil bosh g‘oya sifatida o‘rtaga tashlandi.
Inson huquq va erkinliklari – oliy qadriyat Yangi konstitutsiyaviy islohotlarning markazida shubhasiz inson huquqlari va erkinliklari turadi. Insonning qadr-qimmati, sha’ni va huquqlari har qanday davlat siyosatidan ustun qo‘yildi.
Shaxsiy huquq va erkinliklar: Har bir shaxsning erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqi kuchaytirildi. «Xabeas korpus» instituti yanada kengaytirilib, shaxsni sudning qarorigacha 48 soatdan ortiq ushlab turish mumkin emasligi qat’iy belgilab qo‘yildi. Bu inson erkinligini himoya qilishda muhim qadamdir.
Aybsizlik prezumpsiyasi: Sud jarayonlarida aybsizlik prezumpsiyasi yanada kuchaytirildi. Unga ko‘ra, shaxsning aybdorligi qonuniy kuchga kirgan sud hukmi bilan tasdiqlanmasa, u aybsiz deb hisoblanadi va unga nisbatan shubhalar uning foydasiga hal qilinishi kerak.
Mulk daxlsizligi: Fuqarolarning xususiy mulki davlat tomonidan qo‘riqlanishi, mulkdorning roziligisiz uning mol-mulki olib qo‘yilmasligi, agar olib qo‘yilgan taqdirda ham uning qiymati oldindan va adolatli kompensatsiya qilinishi konstitutsiyaviy darajada mustahkamlandi.
Yangi Konstitusiyaning asosiy o‘ziga xos jihatlari va yangiliklari
yangi tahrirdagi Konstitusiya moddalari soni sezilarli darajada ko‘payib, ularning mazmuni ham tubdan boyitildi.
Quyidagi yo‘nalishlar uning asosiy ustunlari hisoblanadi:
A) Kuchli ijtimoiy davlat tamoyili O‘zbekiston o‘zini ijtimoiy davlat sifatida e’lon qildi. Bu shuni anglatadiki, davlat aholining zaif qatlamlarini himoya qilish, kambag‘allikni qisqartirish, bandlikni ta’minlash, sifatli ta’lim va tibbiy xizmatdan foydalanish imkoniyatini yaratish majburiyatini oladi. Har bir fuqaroning ta’lim olish va sog‘lig‘ini saqlash huquqi davlat kafolati ostiga olindi.
B) Fuqarolik jamiyati va ommaviy axborot vositalari Jamiyatning ochiqligi, so‘z erkinligi va ommaviy axborot vositalarining mustaqilligi konstitutsiyaviy darajada kuchaytirildi. Jurnalistlarning o‘z kasbiy faoliyatini erkin amalga oshirishi, axborotni qidirish, olish va tarqatish huquqlari davlat tomonidan himoya qilinishi belgilandi. Bu esa mamlakatda jamoatchilik nazoratini kuchaytirishga xizmat qiladi.
C) Yoshlar siyosati va oila masalalari Konstitutsiyada yoshlarga alohida bob ajratilib, ularning huquqlari, ta’lim olishi, ish bilan ta’minlanishi, uy-joyli bo‘lishi va har tomonlama kamol topishi uchun davlat g‘amxo‘rlik qilishi belgilandi. Shuningdek, oila jamiyatning asosiy bo‘g‘ini ekanligi, onalik, otalik va bolalik davlat muhofazasida bo‘lishi qat’iy belgilab qo‘yildi.
Hokimiyatlar bo‘linishi prinsipi va parlament rolining oshishi Davlat hokimiyatini tashkil etish tizimida ham muhim o‘zgarishlar amalga oshirildi.
Qonunchilik palatasi va Senat o‘rtasidagi vakolatlar aniq chegaralanib, parlamentning hukumat faoliyati ustidan nazorat qilish funksiyalari sezilarli darajada kuchaytirildi.
Mahalliy davlat hokimiyati organlari – xalq deputatlari Kengashlari va hokimiyat institutlarining vazifalari aniq belgilab berildi. Bu joylarda qarorlar qabul qilish jarayonida shaffoflik va xalq manfaati ustuvorligini ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytganda, Kelajakka tashlangan huquqiy poydevor O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi – bu shunchaki qonunlar majmui emas, balki xalqimizning ertangi kunga bo‘lgan yorqin ishonchi, adolatli va erkin jamiyat qurish yo‘lidagi bosh yo‘riqnomasidir.
Konstitutsiyada belgilangan har bir norma ortida inson taqdiri, uning huquqlari va farovonligi turibdi. Uni chuqur o‘rganish, uning talablarini hurmat qilish va hayotga tatbiq etish har bir fuqaroning konstitutsiyaviy burchi hamda jamiyat oldidagi mas’uliyatidir. Zero, qonun ustuvor bo‘lgan jamiyatdagina tinchlik, barqarorlik va taraqqiyot bardavom bo‘ladi.
Jinoyat ishlari bo‘yicha Sho‘rchi tuman sudining
devonxona mudiri T.Tajiyev




