{"id":19330,"date":"2025-01-19T10:35:43","date_gmt":"2025-01-19T07:35:43","guid":{"rendered":"https:\/\/nor.uz\/?p=19330"},"modified":"2025-01-19T10:35:45","modified_gmt":"2025-01-19T07:35:45","slug":"oila-huquqi-xususiy-huquqning-tarmogi-sifatida","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/nor.uz\/?p=19330","title":{"rendered":"Oila huquqi \u2013 xususiy huquqning tarmog\u2018i sifatida"},"content":{"rendered":"

Ma\u2019lumki, huquqning ommaviy va xususiy tarmoqlarga bo\u2018linishi qadimgi Rimdan boshlanadi. Biroq bunday bo\u2018linish XIX-XX asrlarga kelib o\u2018z nihoyasiga yetgan.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Umumiy ma\u2019noda huquqni ommaviy va xususiy tarmoqlarga bo\u2018lish haqidagi shakllangan nazariyalarni quyidagicha bo\u2018lish mumkin:<\/span><\/b>\u00a0<\/span><\/p>\n

1) moddiylik mezoni nazariyasi;<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

2) formallik mezoni nazariyasi;<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

3) formallik va moddiylikni birlashtiruvchi nazariya;<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

4) huquqni ommaviy va xususiy tarmoqlarga bo\u2018linishini inkor etuvchi nazariya;<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Huquqning ommaviy va xususiy tarmoqlarga bo\u2018linishi tarafdorlari, asosan, moddiylik mezoni nazariyasiga asoslanadilar va bunda xususiy va ommaviy<\/span> huquq tomonidan tartibga solinayotgan ijtimoiy munosabatlarning xarakteridan kelib chiqadilar. Ularning bunday talqini uchun asos vazifasini o\u2018z vaqtida Rim yuristi Ulpian tomonidan bildirilgan quyidagi fikr o\u2018taydi: umuman olganda ommaviy huquq Rim davlati manfaatlarini, xususiy huquq esa shaxs manfaatini nazarda tutadi.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Mazkur mezon va asosdan kelib chiqib, aytish mumkinki, oila huquqi xususiy huquq sohasiga oiddir. Oila huquqida alohida inson manfaatlari ustuvorlikka ega bo\u2018lib, davlat faqatgina ushbu manfaatlarni amalga oshirishga xizmat qilishi va ularni himoyalashi lozim bo\u2018ladi. Har bir alohida olingan shaxs (individuum) oilaviy-huquqiy tartibga solishning yakuniy va bevosita maqsadi hisoblanadi.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Huquq fani tizimida oila huquqining o\u2018rni alohidadir. Chunki oila huquqining talabalar tomonidan o\u2018rganilishi faqat bilim va ta\u2019lim olish ahamiyatigagina ega bo\u2018lmay, balki tabiiy va hayotiy muhim axloqiy-tarbiyaviy ahamiyatiga ham molikdir, shu bilan birga, barkamol shaxsni va oqilona ijtimoiy munosabatlarni shakllantirish vositalaridan biri hamdir.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Oila huquqi tizimi <\/span>umumiy <\/span><\/i>va <\/span>maxsus <\/span><\/i>qismlarni o\u2018z ichiga oladi.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Umumiy qism <\/span><\/i>oila huquqining maxsus qismidagi barcha institutlar uchun ahamiyatga ega bo\u2018lgan me\u2019yorlardan iborat. Jumladan, oila huquqining asosiy qoidalari va vazifalari, oila huquqi tomonidan tartibga solinadigan munosabatlar doirasi va ushbu munosabatlar subyektlari va obyektlari, oila huquqi manbalari; oilaviy munosabatlarga nisbatan fuqarolik qonun hujjatlarining qo\u2018llanilishi, shuningdek, oila to\u2018g\u2018risidagi va fuqarolik qonun hujjatlarining o\u2018xshashlik bo\u2018yicha qo\u2018llanilishi; oilaviy munosabatlarda mahalliy urf-odat va an\u2019analarning qo\u2018llanilishi (masalan, Oila kodeksining 1-9-moddalari) kabilar shular jumlasidandir.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Umumiy qismga oilaviy huquqlarni amalga oshirish va oilaviy majburiyatlarni bajarish shartlarini, oilaviy huquqlarni himoya qilish tartibi va muddatlarini o\u2018rnatuvchi me\u2019yorlar (masalan, Oila kodeksining 10-11-moddalari) kiradi.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Maxsus qism <\/span><\/i>bir necha institutlardan tashkil topgan bo\u2018lib, bu institutlarning har biri ijtimoiy munosabatlarning muayyan turini tartibga soladi. Ular quyidagilardan iborat:<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u2013 nikoh (nikoh tuzish shartlari va tartibi, nikohning tugatilishi, nikohning haqiqiy emasligi);<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u2013 er va xotinning huquq va majburiyatlari (er va xotinning shaxsiy huquq va majburiyatlari, er-xotin mulkining qonuniy tartibi, er va xotin mol-mulkining shartnomaviy tartibi, er va xotinning majburiyatlar bo\u2018yicha javobgarligi);<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u2013 ota-ona hamda bolalarning huquq va majburiyatlari (bolaning nasl-nasabini belgilash, voyaga yetmagan bolalarning huquqlari, ota-onalarning huquq va majburiyatlari);<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u2013 oila a\u2019zolarining aliment majburiyatlari (ota-ona hamda bolalarning aliment huquq va majburiyatlari, qarindoshlar va boshqa shaxslarning aliment majburiyatlari, aliment to\u2018lash to\u2018g\u2018risidagi kelishuv, aliment to\u2018lash va undirish tartibi);<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u2013 ota-ona qaramog\u2018idan mahrum bo\u2018lgan bolalarni tarbiyalash shakllari (ota-ona qaramog\u2018idan mahrum bo\u2018lgan bolalarni aniqlash va joylashtirish, bolalarni farzandlikka olish, vasiylik va homiylik, bolalarni oilaga tarbiyaga olish (patronat);<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u2013 oila qonunchiligini chet el fuqarolari va fuqaroligi bo\u2018lmagan shaxslar ishtirokidagi oilaviy munosabatlarga nisbatan qo\u2018llash.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Huquq tizimida oila huquqi huquqning boshqa sohalari bilan turli darajada bog\u2018liqlikda bo\u2018ladi. Oila huquqi huquq sohalarining shunday guruhida joylashganki, u huquqning tartibga soluvchi tarmoq guruhlaridan biri hisoblanadi. Bu guruhning barcha sohalariga muayyan munosabatlarni subyektlar erk-irodasi asosida vujudga kelishi xosdir. Ushbu xususiyati bilan ular ijtimoiy munosabatlarni muhofaza qilish vazifasini bajaruvchi va shu sababli man etish orqali tartibga soluvchi jinoyat huquqidan farq qiladi. Shu bilan birga, tartibga soluvchi sohalar orasida oila huquqi ruxsat berish orqali tartibga soluvchi sohalar guruhiga mansub (fuqarolik, mehnat huquqlari kabi). Bu guruhning barcha sohalari singari, oila huquqi majburlash orqali tartibga soladigan (masalan, ma\u2019muriy, moliya huquqlari) sohalardan farqlanadi, chunki bu sohalar asosan bir subyektning ikkinchisiga bo\u2018ysunishi va boshqaruv organlari hujjatlari asosida shakllanadi. Ruxsat berish orqali tartibga soluvchi huquq sohalari guruhida esa oila huquqi o\u2018z predmeti va metodi bo\u2018yicha fuqarolik huquqiga yaqindir.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Oilaviy munosabatlar boshqa ijtimoiy munosabatlar bilan bog\u2018liqdir. Shu sababli oila huquqi u yoki bu darajada deyarli barcha huquq sohalari bilan o\u2018zaro aloqadordir. Biroq bu bog\u2018liqlikning daraja va shakllari turlicha namoyon bo\u2018ladi.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Konstitutsiyaviy huquq <\/span><\/i>bilan oila huquqi o\u2018rtasida o\u2018zaro bog\u2018liqlikning o\u2018ziga xos shakli mavjud. Konstitutsiyaviy huquq jamiyatda oilaviy munosabatlar qurilishining bosh va asosiy qoidalarini o\u2018z ichiga oladi (O\u2018zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 46, 63-66-moddalari). Oila huquqida ushbu qoidalar chuqurlashtiriladi, kengaytiriladi, rivojlantiriladi, aniqlashtiriladi.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

O\u2018zaro bog\u2018liqlik, aksariyat hollarda, oila huquqi va huquqning sohalari me\u2019yorlarining birgalikda qo\u2018llanilishida ifodalanadi.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Ma\u2019muriy huquq <\/span><\/i>bilan oila huquqi yuridik faktlar sohasida yaqin aloqadorlikdadir. Chunki oilaviy-huquqiy munosabatlarning vujudga kelishi va tugatilishi asoslari sifatida ko\u2018p hollarda boshqaruv organlari hujjatlari (farzandlikka olish va boshqalar) xizmat qiladi. Fuqarolik jarayoni va oila huquqi me\u2019yorlari nizolarni hal qilish, oilaviy huquqlarni himoya qilishda qo\u2018llaniladi. Jinoyat huquqi oilaviy munosabatlarni muhofaza qilishda tatbiq etiladi. Shu sababli oila huquqida jinoyat huquqiga havola qilishlar mavjud bo\u2018lib, ular nikoh tuzishga to\u2018sqinlik qiluvchi holatlarni yashirganlik uchun, farzandlikka olish siri va hokazolar uchun jinoiy javobgarlikka tortilishni nazarda tutadi.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Oila va fuqarolik huquqi <\/span><\/i>me\u2019yorlari o\u2018rtasidagi o\u2018zaro bog\u2018liqlik nisbati yuqori darajadadir. Qonunda to\u2018g\u2018ridan — to\u2018g\u2018ri ko\u2018rsatilgan hollarda o\u2018zaro bog\u2018liqlik bir soha normalarini ikkinchi soha munosabatlarida qo\u2018llanilishida ifodalanadi.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Oila huquqi va huquqning boshqa sohalari me\u2019yorlarining o\u2018zaro bog\u2018liqligi ularning birlashib ketishiga olib kelmaydi. Lekin bu holat oila qonunchiligida faqat oila huquqi normalari emas, balki u bilan bog\u2018liq bo\u2018lgan huquq sohalari normalarining mavjud bo\u2018lishida ham ifodalanadi.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Ayniqsa, bunda fuqarolik, ma\u2019muriy, fuqarolik protsessual huquqi normalarining ko\u2018pligi ko\u2018zga tashlanadi. Bu normalar, oilaviy munosabatlarning xususiyatlarini hisobga olgan holda, sanab o\u2018tilgan huquq sohalarining oilaviy munosabatlarni tartibga solishdagi xususiyatlarini aks ettiradi.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Surxondaryo viloyat sudi\u00a0<\/i>\u00a0<\/strong><\/p>\n

sudiya katta yordamchisi J.X.Primov<\/i>\u00a0<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ma\u2019lumki, huquqning ommaviy va xususiy tarmoqlarga bo\u2018linishi qadimgi Rimdan boshlanadi. Biroq bunday bo\u2018linish XIX-XX asrlarga kelib o\u2018z nihoyasiga yetgan.\u00a0 Umumiy ma\u2019noda huquqni ommaviy va xususiy tarmoqlarga bo\u2018lish haqidagi shakllangan nazariyalarni quyidagicha bo\u2018lish mumkin:\u00a0 1) moddiylik mezoni nazariyasi;\u00a0 2) formallik mezoni nazariyasi;\u00a0 3) formallik va moddiylikni birlashtiruvchi nazariya;\u00a0 4) huquqni ommaviy va xususiy tarmoqlarga bo\u2018linishini inkor …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":19331,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[8],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/nor.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19330"}],"collection":[{"href":"https:\/\/nor.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/nor.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nor.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nor.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=19330"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/nor.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19330\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19332,"href":"https:\/\/nor.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19330\/revisions\/19332"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nor.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/19331"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/nor.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=19330"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/nor.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=19330"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/nor.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=19330"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}