Korrupsiya jamiyat taraqqiyotiga, davlat organlari faoliyatining samaradorligiga va fuqarolarning qonun ustuvorligiga bo‘lgan ishonchiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi ijtimoiy-huquqiy hodisadir. U mansab vakolatlaridan shaxsiy manfaatlar yo‘lida foydalanish, pora olish yoki berish, davlat va jamiyat manfaatlariga zid ravishda moddiy naf ko‘rish kabi qilmishlarda namoyon bo‘ladi.
Korrupsiyaga qarshi kurashishning muhim shartlaridan biri — bunday qilmishlar uchun qonunda belgilangan jinoiy javobgarlikni bilish, huquqbuzarliklarning oldini olish va jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan jazoning muqarrarligini ta’minlashdir.
O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashishning huquqiy asoslarini O‘zbekiston Respublikasining «Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida»gi Qonuni, Jinoyat kodeksi va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar tashkil etadi.
2026 yil 22 iyunda qabul qilingan O‘RQ–1155-son Qonun bilan korrupsiyaga oid jinoyatlar doirasi aniq belgilab berildi, ayrim jinoyatlar uchun javobgarlik kuchaytirildi hamda korrupsiyaga qarshi kurashish mexanizmlari takomillashtirildi.
- Korrupsiyaga oid jinoyatlarning huquqiy tushunchasi
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga muvofiq, korrupsiyaga oid jinoyatlar qatoriga muayyan mansab jinoyatlari, pora olish va berish, pora olish-berishda vositachilik qilish, ayrim iqtisodiy jinoyatlar hamda korrupsiya natijasida olingan daromadlarni legallashtirish bilan bog‘liq qilmishlar kiradi.
Amaldagi qonunchilikda korrupsiyaga oid jinoyatlarning aniq ro‘yxati belgilangan bo‘lib, ularning barchasi bir xil jazo bilan jazolanmaydi. Jazo jinoyatning xususiyati, og‘irlik darajasi, yetkazilgan zarar, aybdorning maqsadi va Jinoyat kodeksining tegishli moddasida nazarda tutilgan holatlarga qarab belgilanadi.
- Korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun javobgarlik belgilangan Jinoyat kodeksi moddalari
2.1. O‘zlashtirish yoki rastrata yo‘li bilan talon-toroj qilish — 167-modda
Mazkur modda ishonib topshirilgan yoki shaxsning ixtiyorida bo‘lgan o‘zganing mulkini o‘zlashtirish yoki rastrata qilish orqali talon-toroj etish uchun javobgarlikni belgilaydi.
Korrupsiyaga oid jinoyat sifatida ushbu qilmish Jinoyat kodeksining 167-moddasi uchinchi qismi «d» bandida nazarda tutilgan, ya’ni mansab mavqeini suiiste’mol qilish yo‘li bilan sodir etilgan holatni qamrab oladi.
Jazo: jinoyatning tegishli qismida nazarda tutilgan jarima, muayyan huquqdan mahrum qilish, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish kabi jazolar qo‘llanilishi mumkin.
Jazoning aniq turi va miqdori jinoyatning qaysi qism va bandi bilan kvalifikatsiya qilinishiga bog‘liq.
2.2. Firibgarlik — 168-modda
Firibgarlik aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo‘li bilan o‘zganing mulkini yoki mulkka bo‘lgan huquqini qo‘lga kiritishda ifodalanadi.
Korrupsiyaga oid jinoyat sifatida Jinoyat kodeksining 168-moddasi to‘rtinchi qismi «g» bandida nazarda tutilgan, xizmat mavqeidan foydalanib sodir etilgan firibgarlik belgilangan.
Jazo: tegishli sanksiyaga muvofiq jarima va muayyan huquqdan mahrum qilishdan tortib ozodlikdan mahrum qilishgacha bo‘lgan jazolar tayinlanishi mumkin.
2.3. Tijoratda pora evaziga og‘dirib olish — 192⁹-modda
Ushbu modda tijorat faoliyatida muayyan harakatni bajarish yoki bajarmaslik evaziga noqonuniy moddiy manfaat berish bilan bog‘liq qilmishlar uchun javobgarlikni nazarda tutadi.
Jazo: Jinoyat kodeksining 192⁹-moddasida belgilangan sanksiya asosida tayinlanadi. Qilmishning xususiyati va og‘irlashtiruvchi holatlarga qarab jazo chorasi farq qilishi mumkin.
2.4. Nodavlat tashkilot xizmatchisini pora evaziga og‘dirib olish — 192¹⁰-modda
Nodavlat tijorat yoki boshqa nodavlat tashkiloti xizmatchisini uning xizmat mavqeidan foydalangan holda muayyan harakatni bajarishi yoki bajarmasligi uchun noqonuniy moddiy manfaat evaziga og‘dirib olish jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi.
2026 yilgi qonunchilik o‘zgartishlari bilan ushbu modda bo‘yicha jazo choralari kuchaytirildi.
Jazo: tegishli qism sanksiyasiga muvofiq jarima, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish kabi jazolar nazarda tutilgan.
2.5. Nodavlat tashkilotda mansab vakolatlarini suiiste’mol qilish — 192¹¹-modda
Nodavlat tijorat yoki boshqa nodavlat tashkilotining mansabdor shaxsi o‘z vakolatlaridan tashkilot yoki boshqa shaxslarning qonuniy manfaatlariga zid ravishda foydalanishi muayyan shartlar mavjud bo‘lganda jinoiy javobgarlikka olib keladi.
Jinoyat kodeksining 192¹¹-moddasi ikkinchi qismi «v» bandida nazarda tutilgan g‘arazgo‘ylik niyatida sodir etilgan qilmish korrupsiyaga oid jinoyat hisoblanadi.
Jazo: moddaning tegishli qismida belgilangan sanksiya asosida tayinlanadi.
2.6. Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiiste’mol qilish — 205-modda
Mansab vakolatlaridan qonunga xilof ravishda foydalanish, agar bu qonunda belgilangan oqibatlarga olib kelsa, jinoiy javobgarlikni keltirib chiqaradi.
2026 yilgi o‘zgartishlarga muvofiq, Jinoyat kodeksining 205-moddasi ikkinchi qismi «v» bandida nazarda tutilgan g‘arazgo‘ylik niyatida sodir etilgan qilmish korrupsiyaga oid jinoyat hisoblanadi.
Jazo: jinoyatning tegishli qismi sanksiyasiga muvofiq jarima, muayyan huquqdan mahrum qilish, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish kabi jazolar qo‘llanilishi mumkin.
2.7. Hokimiyat yoki mansab vakolati doirasidan chetga chiqish — 206-modda
Mansabdor shaxsning o‘z vakolatlari doirasidan qonunga xilof ravishda chiqishi va qonunda belgilangan oqibatlarni keltirib chiqarishi jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi.
Jinoyat kodeksining 206-moddasi ikkinchi qismi «v» bandida nazarda tutilgan g‘arazgo‘ylik niyatida sodir etilgan qilmish korrupsiyaga oid jinoyatlar qatoriga kiritilgan.
Jazo: tegishli sanksiya asosida belgilanadi; qilmishning og‘irligiga qarab ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo‘llanilishi mumkin.
2.8. Hokimiyat harakatsizligi — 208-modda
Hokimiyat harakatsizligi mansabdor shaxsning o‘z vazifalarini bajarishi shart va mumkin bo‘lgan hollarda qonun talablariga muvofiq harakat qilmasligida namoyon bo‘ladi.
2026 yilgi qonunchilik o‘zgartishlari bilan ushbu modda g‘arazgo‘ylik niyatida sodir etilgan harakatsizlik uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi ikkinchi qism bilan to‘ldirildi.
Jazo: Jinoyat kodeksining 208-moddasi ikkinchi qismiga muvofiq, bazaviy hisoblash miqdorining 300 baravaridan 600 baravarigacha jarima yoki muayyan huquqdan mahrum qilib, 3 yildan 5 yilgacha ozodlikni cheklash yoxud 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Ushbu jazo 2026 yilgi o‘zgartishlar bilan belgilangan sanksiya hisoblanadi.
2.9. Mansab soxtakorligi — 209-modda
Mansab soxtakorligi mansabdor shaxsning qonunda nazarda tutilgan holatlarda rasmiy hujjatlarga bila turib yolg‘on ma’lumotlar kiritishi, hujjatlarni qalbakilashtirishi yoki haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan ma’lumotlarni rasmiylashtirishi bilan bog‘liq jinoyatdir.
Jinoyat kodeksining 209-moddasi ikkinchi qismi «v» bandida nazarda tutilgan g‘arazgo‘ylik niyatida sodir etilgan qilmish korrupsiyaga oid jinoyat hisoblanadi.
Jazo: tegishli qism sanksiyasiga muvofiq jarima, muayyan huquqdan mahrum qilish, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish kabi jazolar qo‘llanilishi mumkin.
2.10. Pora olish — 210-modda
Pora olish mansabdor shaxsning o‘z xizmat mavqeidan foydalanib, muayyan harakatni bajarish yoki bajarmaslik evaziga qonunga xilof ravishda moddiy qimmatliklar olishi yoki mulkiy naf ko‘rishida ifodalanadi.
Masalan, mansabdor shaxsning qonunga xilof ravishda pul talab qilishi yoki muayyan xizmatni bajarish uchun noqonuniy haq olishi pora olish sifatida baholanishi mumkin.
Jazo: jinoyatning qismi va og‘irlashtiruvchi holatlariga qarab jarima yoki ozodlikdan mahrum qilish kabi jazolar qo‘llanilishi mumkin. Juda ko‘p miqdorda pora olish yoki uyushgan guruh manfaatlarini ko‘zlab sodir etish kabi holatlar uchun 10 yildan 15 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi nazarda tutilgan.
2.11. Pora berish — 211-modda
Pora berish mansabdor shaxsga uning xizmat mavqeidan foydalangan holda muayyan harakatni bajarishi yoki bajarmasligi evaziga qonunga xilof ravishda moddiy qimmatliklar berish yoki uni mulkiy manfaatdor etishda ifodalanadi.
Pora berish faqat pul berish bilan cheklanmaydi. Qonunga xilof mulkiy naf taqdim etish ham jinoiy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin.
Jazo: jinoyatning og‘irlik darajasi va sodir etilish holatlariga qarab belgilanadi. Juda ko‘p miqdorda pora berish yoki uyushgan guruh manfaatlarini ko‘zlab sodir etish kabi og‘irlashtiruvchi holatlarda 10 yildan 15 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi nazarda tutilgan.
Qonunda belgilangan shartlar mavjud bo‘lganda, masalan, shaxsdan pora tovlamachilik yo‘li bilan talab qilingan va u jinoyat haqida ixtiyoriy ravishda xabar berib, uni fosh etishga faol yordam bergan hollarda, javobgarlikdan ozod qilish masalasi qonun asosida hal etilishi mumkin.
2.12. Pora olish-berishda vositachilik qilish — 212-modda
Pora olish yoki berish haqidagi kelishuvga erishishga qaratilgan harakatlar, shuningdek, manfaatdor shaxslarning topshirig‘i bilan porani bevosita yetkazib berish pora olish-berishda vositachilik qilish hisoblanadi.
Vositachi pora oluvchi yoki pora beruvchi bo‘lmasligi mumkin, ammo uning pora bilan bog‘liq kelishuvni amalga oshirishdagi harakatlari qonunda belgilangan shartlar asosida jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi.
Jazo: jinoyatning qismi va og‘irlashtiruvchi holatlariga qarab belgilanadi. Uyushgan guruh manfaatlarini ko‘zlab sodir etilgan og‘ir holatlarda 10 yildan 15 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi nazarda tutilgan.
2.13. Davlat organi xizmatchisini pora evaziga og‘dirib olish — 213-modda
Ushbu modda davlat organi, davlat ishtirokidagi tashkilot yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi xizmatchisini noqonuniy moddiy manfaat evaziga muayyan harakatni bajarishga yoki bajarmaslikka og‘dirib olish uchun javobgarlikni belgilaydi.
2026 yilgi o‘zgartishlar bilan mazkur moddadagi jazo choralari kuchaytirildi.
Jazo: moddaning tegishli qismiga muvofiq jarima, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish kabi jazolar tayinlanishi mumkin.
2.14. Davlat organi xizmatchisining qonunga xilof ravishda moddiy qimmatliklar olishi — 214-modda
Davlat organi, davlat ishtirokidagi tashkilot yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi xizmatchisining o‘z xizmat mavqeidan foydalanib, qonunga xilof ravishda moddiy qimmatliklar olishi yoki mulkiy manfaatdor bo‘lishi belgilangan shartlar mavjud bo‘lganda jinoiy javobgarlikka olib keladi.
Jazo: tegishli qism sanksiyasiga muvofiq jarima, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish kabi jazolar qo‘llanilishi mumkin.
2026 yilgi qonunchilik o‘zgartishlari bilan mazkur modda bo‘yicha ham javobgarlik choralari kuchaytirildi.
2.15. Sport musobaqalari ishtirokchilari va tashkilotchilarining qonunga xilof ravishda moddiy qimmatliklar olishi — 214¹-modda
Sport musobaqalari ishtirokchilari yoki tashkilotchilarining musobaqalarni o‘tkazish va natijalariga ta’sir ko‘rsatish bilan bog‘liq holatlarda qonunga xilof moddiy qimmatliklar olishi yoki mulkiy manfaatdor bo‘lishi belgilangan shartlar asosida jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi.
Jazo: Jinoyat kodeksining 214¹-moddasida belgilangan sanksiyaga muvofiq tayinlanadi.
2.16. Sport musobaqalari ishtirokchilari va tashkilotchilarini pora evaziga og‘dirib olish — 214²-modda
Ushbu modda sport musobaqalari ishtirokchilari va tashkilotchilarini noqonuniy moddiy manfaat evaziga muayyan harakatni sodir etishga yoki sodir etmaslikka og‘dirib olish uchun javobgarlikni belgilaydi.
Jazo: Jinoyat kodeksining 214²-moddasida nazarda tutilgan sanksiya asosida belgilanadi.
2.17. Harbiy mansabdor shaxslar tomonidan hokimiyatni suiiste’mol qilish, vakolatdan chetga chiqish yoki hokimiyat harakatsizligi — 301-modda
Jinoyat kodeksining 301-moddasi harbiy mansabdor shaxslar tomonidan hokimiyatni suiiste’mol qilish, hokimiyat vakolatidan tashqariga chiqish yoki hokimiyat harakatsizligi uchun javobgarlikni nazarda tutadi.
2026 yilgi qonunchilik o‘zgartishlari bilan g‘arazgo‘ylik niyatida sodir etilgan tegishli qilmishlar korrupsiyaga oid jinoyatlar qatoriga kiritildi.
Jazo: jinoyatning tegishli qismi sanksiyasiga muvofiq belgilanadi.
2.18. Jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirish — 243-modda
Jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarning kelib chiqishini yashirish, ularga qonuniy tus berish yoki ulardan foydalanish bilan bog‘liq harakatlar qonunda belgilangan shartlar asosida jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi.
2026 yilgi o‘zgartishlarga muvofiq, agar mazkur jinoyat korrupsiyaga oid jinoyatlarni sodir etish natijasida olingan daromadlarni legallashtirish bilan bog‘liq bo‘lsa, u korrupsiyaga oid jinoyatlar qatoriga kiritiladi.
Jazo: Jinoyat kodeksining 243-moddasida nazarda tutilgan sanksiya asosida tayinlanadi.
- Korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun jazo tayinlashning o‘ziga xos xususiyatlari
Korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun javobgarlikni belgilashda jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi, aybdorning harakatlari, yetkazilgan zarar, jinoyat sodir etish usuli va qonunda nazarda tutilgan boshqa holatlar hisobga olinadi.
Jinoyat kodeksida quyidagi jazo turlari nazarda tutilishi mumkin:
- jarima;
- muayyan huquqdan mahrum qilish;
- axloq tuzatish ishlari;
- ozodlikni cheklash;
- ozodlikdan mahrum qilish.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, har bir modda bo‘yicha jazo choralari bir xil emas. Hatto bitta moddaning turli qismlarida ham turlicha jazolar belgilanishi mumkin.
Shuningdek, 2026 yildagi qonunchilik o‘zgartishlari bilan korrupsiyaga oid ayrim jinoyatlar uchun jazoni muddatidan ilgari shartli ravishda o‘tashdan ozod qilish yoki jazoni yengilroq jazo bilan almashtirishga doir cheklovlar belgilandi. Bu cheklovlar qonunda nazarda tutilgan muayyan toifadagi jinoyatlar va shartlarga taalluqli bo‘lib, ularni barcha korrupsiyaga oid jinoyatlarga birdek tatbiq etish mumkin emas.
- Korrupsiyaning oldini olish va unga qarshi kurashish choralari
Korrupsiyaga qarshi samarali kurashish faqat jazo tayinlash bilan cheklanmaydi. Bu borada qonuniylikni ta’minlash, davlat organlari faoliyatining ochiqligini oshirish, mansabdor shaxslarning mas’uliyatini kuchaytirish va jamoatchilik nazoratini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega.
Korrupsiyaning oldini olish uchun:
- Davlat organlari va tashkilotlarida shaffoflikni ta’minlash.
- Manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish.
- Davlat xizmatchilarining qonunchilik talablariga rioya etishini ta’minlash.
- Fuqarolarning huquqiy savodxonligini oshirish.
- Korrupsiya holatlari haqida xabar bergan shaxslarning qonuniy huquq va manfaatlarini himoya qilish.
- Korrupsiyaga oid jinoyatlarni aniqlash va tergov qilishda qonun ustuvorligini ta’minlash.
- Jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan qonunda belgilangan javobgarlikning muqarrarligini ta’minlash.
Har bir fuqaro o‘z huquq va majburiyatlarini bilishi, noqonuniy manfaat taklif qilish yoki talab qilish holatlariga nisbatan murosasiz munosabatda bo‘lishi lozim.
Korrupsiyaga oid jinoyatlar davlat boshqaruvi, iqtisodiyot va jamiyat manfaatlariga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Shu sababli O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida bunday qilmishlar uchun jinoiy javobgarlik belgilangan.
Jinoyat kodeksining 167, 168, 192⁹, 192¹⁰, 192¹¹, 205, 206, 208, 209, 210, 211, 212, 213, 214, 214¹, 214², 243 va 301-moddalarida nazarda tutilgan tegishli jinoyatlar qonunchilikda belgilangan shartlarga muvofiq korrupsiyaga oid jinoyatlar hisoblanadi.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda jazoning muqarrarligini ta’minlash bilan bir qatorda, huquqbuzarliklarning oldini olish, huquqiy madaniyatni yuksaltirish va jamiyatda halollik tamoyillarini qaror toptirish muhim ahamiyatga ega.
Korrupsiyaga qarshi kurashish — davlat organlari, tashkilotlar va har bir fuqaroning qonuniylikni ta’minlash yo‘lidagi umumiy vazifasidir.
Surxondaryo viloyat sudining sudyasi
O.Hayitov
