Гиёҳвандлик — ёш авлоднинг саломатлиги, маънавияти ва келажагига таҳдид солувчи жиддий ижтимоий муаммо. Унга қарши курашиш нафақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, балки ота-оналар, таълим муассасалари, маҳалла ва бутун жамиятнинг муҳим вазифасидир.
Ёшлик — инсон ҳаётида орзу-интилишлар шаклланадиган, келажакка пойдевор қўйиладиган энг муҳим давр. Ана шу даврда ёшларнинг соғлом фикрлаши, тўғри қарор қабул қилиши ва ҳаётда ўз ўрнини топиши кўп жиҳатдан уларнинг қандай муҳитда тарбияланаётганига боғлиқ. Афсуски, бугунги кунда гиёҳвандлик воситаларининг тарқалиши ва уларни истеъмол қилишга ёшларни жалб этиш ҳолатлари жамият олдида жиддий вазифаларни қўймоқда.
Гиёҳвандлик инсоннинг нафақат жисмоний саломатлигига, балки унинг руҳий ҳолати, тафаккури, оилавий муносабатлари ва ижтимоий ҳаётига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Унинг оқибатида ёш инсон таълим олишдан, касб-ҳунар эгаллашдан, оиласи ва яқинлари олдидаги масъулиятини ҳис этишдан узоқлашиши мумкин. Энг ачинарлиси, бир лаҳзалик қизиқиш ёки нотўғри қарор бутун умрга татийдиган салбий оқибатларга сабаб бўлиши эҳтимолдан холи эмас.
Гиёҳвандликка олиб борувчи омиллар ва уларнинг олдини олиш
Ёшларнинг гиёҳвандликка берилишига турли омиллар сабаб бўлиши мумкин. Жумладан, назоратсиз муҳит, оиладаги келишмовчиликлар, руҳий тушкунлик, бўш вақтни мазмунли ташкил этмаслик, нотўғри дўстлар таъсири, ҳамда интернет орқали тарқатиладиган зарарли ахборотлар шулар жумласидандир.
Айрим ёшлар гиёҳвандлик воситаларини қизиқиш, тенгдошларининг таъсири ёки муаммолардан қочиш воситаси сифатида қабул қилиши мумкин. Бироқ гиёҳвандлик муаммоларнинг ечими эмас, аксинча, уларни янада оғирлаштирадиган хавфли йўлдир.
Шу боис профилактика ишлари фақат тақиқлар ва жазо чораларини тушунтириш билан чекланиб қолмаслиги керак. Ёшлар билан очиқ мулоқот қилиш, уларнинг муаммоларини тинглаш, ҳаётдаги қийинчиликларни соғлом йўллар билан енгишга ўргатиш ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Оила, таълим муассасаси ва маҳалла — ягона мақсад йўлида
Ёшларни гиёҳвандликдан ҳимоя қилиш, аввало, оиладан бошланади. Ота-оналар фарзандларининг кимлар билан дўстлашаётгани, бўш вақтини қандай ўтказаётгани ва қандай қизиқишларга эга эканлигига эътибор қаратиши лозим. Энг муҳими, фарзанд билан ишончли муносабат ўрнатиш, унинг муаммоларини бефарқлик билан эмас, тушуниш ва қўллаб-қувватлаш орқали ҳал этишга ҳаракат қилиш зарур.
Таълим муассасаларида гиёҳвандликнинг зарари, унинг ҳуқуқий оқибатлари ва соғлом турмуш тарзининг аҳамияти ҳақида мунтазам тарғибот тадбирларини ўтказиш мақсадга мувофиқ. Бунда шифокорлар, психологлар, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ва соҳа мутахассисларининг иштирокини таъминлаш самарали натижа беради.
Маҳалла эса ёшларни ижтимоий ҳаётга жалб этиш, спорт мусобақалари, маданий тадбирлар, китобхонлик учрашувлари ва касбга йўналтириш ишларини ташкил этиш орқали профилактиканинг муҳим бўғинига айланиши мумкин.
Интернет орқали тарқалаётган хавфларга нисбатан ҳушёрлик
Ахборот технологиялари ривожланган ҳозирги даврда гиёҳвандлик воситаларининг ноқонуний савдоси ва уларни истеъмол қилишга ундаш билан боғлиқ хавфлар интернет орқали ҳам намоён бўлмоқда. Айрим шахслар ижтимоий тармоқлар ва мессенжерлардан фойдаланиб, ёшларни ноқонуний фаолиятга жалб этишга уринади.
Шунинг учун ёшларда ахборотни танқидий баҳолаш, шубҳали таклифларни рад этиш, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш ва қонунга зид ҳаракатлардан узоқ туриш кўникмаларини шакллантириш зарур. Ёшлар ҳар қандай шубҳали таклиф ортида нафақат соғлиққа, балки эркинлик ва келажакка ҳам таҳдид бўлиши мумкинлигини англаб етишлари лозим.
Қонунга ҳурмат ва ҳуқуқий маданият — муҳим ҳимоя воситаси
Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар билан боғлиқ ноқонуний ҳаракатлар учун белгиланган жавобгарлик чоралари мавжуд. Бундай воситаларни қонунга хилоф равишда тайёрлаш, олиш, сақлаш, ташиш, жўнатиш ёки ўтказиш ҳолатлари қилмишнинг хусусияти ва қонунда белгиланган шартларга қараб тегишли ҳуқуқий баҳо олади.
Ёшлар ўртасида ҳуқуқий тарғибот олиб боришда жавобгарлик чораларини тушунтириш билан бирга, қонун бузилишининг инсон тақдирига таъсирини ҳам очиб бериш лозим. Ҳуқуқий саводхонликка эга ёш ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини билади, шубҳали таклифларга танқидий ёндашади ҳамда ўз келажаги учун масъулиятни ҳис этади.
Шу билан бирга, гиёҳвандликка қарамлик аломатлари кузатилган ёшларга нисбатан фақат айблаш ёки четлаштириш эмас, балки мутахассислар ёрдами, психологик қўллаб-қувватлаш ва зарур тиббий реабилитация имкониятларини яратиш ҳам муҳимдир. Профилактиканинг мақсади инсонни жамиятдан ажратиш эмас, уни хавфли йўлдан қайтариш ва соғлом ҳаётга йўналтиришдан иборат.
Хулоса ўрнида
Ёшлар ўртасида гиёҳвандликка қарши курашиш — бу фақат ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш эмас, балки миллатнинг эртанги кунини, оилалар осойишталигини ва жамиятнинг барқарор ривожланишини таъминлаш демакдир.
Ҳар бир ота-она фарзандига эътиборли бўлса, ҳар бир устоз ёшларнинг келажагига масъулият билан ёндашса, ҳар бир маҳалла ёшлар учун муносиб муҳит яратса ва ҳар бир ёш ўз ҳаёти учун масъулиятни ҳис этса, бу иллатга қарши курашиш янада самарали бўлади.
Унутмайлик: гиёҳвандликдан асраш — ёшларнинг бугунини эмас, балки бутун умрини асрашдир. Соғлом ёшлар — қудратли жамият, ёруғ келажак ва тараққий этган Ватан кафолатидир.
Жиноят ишлари бўйича
Шўрчи туман судининг тергов судьяси
Ш.Қодиров
