Huquqiy demokratik davlatda insonning huquq va erkinliklarini himoya qilish, uning sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish hamda har qanday huquqiy masalani qonun asosida hal etish ustuvor ahamiyatga ega. Ayniqsa, shaxsni ma’muriy huquqbuzarlik sodir etganlikda ayblash va unga nisbatan jazo qo‘llash jarayonida qonuniylik, adolat va xolislik prinsiplariga qat’iy rioya qilinishi lozim.
Aybsizlik prezumpsiyasi inson huquqlarini ta’minlashga xizmat qiluvchi muhim huquqiy kafolatlardan biridir. Ushbu prinsipning mazmuni shundan iboratki, shaxsning aybdorligi qonunchilikda belgilangan tartibda, yetarli va ishonchli dalillar asosida aniqlanishi kerak. Shaxsning faqat gumon qilinishi, unga nisbatan bayonnoma tuzilishi yoki huquqbuzarlikda ayblanishi uni avtomatik ravishda aybdor deb hisoblash uchun asos bo‘lmaydi.
Ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib chiqishda ham fuqarolarning huquqlarini himoya qilish, dalillarni har tomonlama tekshirish va qonuniy qaror qabul qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Aybsizlik prezumpsiyasining konstitutsiyaviy asoslari
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 28-moddasida aybsizlik prezumpsiyasining asosiy qoidalari mustahkamlangan.
Mazkur moddaga ko‘ra, jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan shaxsning aybi qonunda nazarda tutilgan tartibda isbotlanmaguncha va sudning qonuniy kuchga kirgan hukmi bilan aniqlanmaguncha u aybsiz hisoblanadi.
Konstitutsiyaning 28-moddasida, shuningdek, aybdorlikka oid bartaraf etish imkoni qolmagan shubhalar shaxsning foydasiga hal qilinishi, shaxs o‘z aybsizligini isbotlashi shart emasligi hamda qonunda belgilangan boshqa muhim kafolatlar nazarda tutilgan.
Ushbu moddadagi aybsizlik prezumpsiyasiga oid qoidalar bevosita jinoiy ayblovga taalluqli bo‘lsa-da, unda ifodalangan qonuniylik, inson huquqlarini himoya qilish va adolatli munosabat kafolatlari ma’muriy huquqbuzarlik ishlarini yuritishda ham muhim ahamiyatga ega.
Ma’muriy javobgarlik masalasi esa, avvalo, O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksida belgilangan qoidalar asosida hal etiladi.
Shu bois shaxsning huquqbuzarlik sodir etganligi haqidagi xulosa taxminlarga yoki bir tomonlama ma’lumotlarga emas, balki qonun talablariga muvofiq to‘plangan va tekshirilgan dalillarga asoslanishi lozim.
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksda aybsizlik prezumpsiyasining huquqiy kafolatlari
O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksida ma’muriy huquqbuzarlik ishlarini qonuniy va xolis ko‘rib chiqishga xizmat qiluvchi bir qator normalar mavjud.
Kodeksning 3-moddasi — ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi qonunchilikning prinsiplari
Kodeksning 3-moddasiga muvofiq, ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi qonunchilik qonuniylik, fuqarolarning qonun oldida tengligi, demokratizm, insonparvarlik, odillik va ayb uchun javobgarlikning muqarrarligi prinsiplariga asoslanadi.
Ushbu prinsiplar ma’muriy huquqbuzarlik ishlarini ko‘rib chiqishda muhim ahamiyatga ega.
Jumladan, qonuniylik prinsipi vakolatli organlar va mansabdor shaxslar o‘z faoliyatini qonun doirasida amalga oshirishini talab qiladi. Odillik prinsipi esa har bir ishning holatlari xolis baholanishi va qaror qonuniy asoslarga tayanishi zarurligini anglatadi.
Demak, ma’muriy jazo qo‘llashda shaxsning huquqbuzarlik sodir etganligi tegishli dalillar bilan asoslanishi, ish holatlari esa belgilangan protsessual tartibda tekshirilishi kerak.
Kodeksning 276-moddasi — dalillar
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 276-moddasi ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ishga oid dalillarning huquqiy asoslarini belgilaydi.
Ushbu moddaga muvofiq, dalillar ma’muriy huquqbuzarlik sodir etilgan yoki etilmaganligini, muayyan shaxsning uni sodir etishda aybdorligini hamda ishni to‘g‘ri hal qilish uchun ahamiyatli bo‘lgan boshqa holatlarni aniqlashga xizmat qiladigan faktik ma’lumotlardan iborat.
Bunday ma’lumotlar quyidagilar orqali aniqlanishi mumkin:
- ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi bayonnoma;
- ma’muriy javobgarlikka tortilayotgan shaxsning tushuntirishlari;
- jabrlanuvchi va guvohlarning ko‘rsatuvlari;
- ekspert xulosasi;
- ashyoviy dalillar;
- qonunda nazarda tutilgan boshqa hujjatlar va materiallar.
Ushbu moddaning ahamiyati shundaki, ma’muriy ishni hal qilishda faqat biror shaxsning da’vosi yoki taxmini bilan cheklanib qolish mumkin emas. Holatlarni tasdiqlovchi dalillar qonun talablariga muvofiq to‘planishi va tekshirilishi zarur.
Kodeksning 277-moddasi — dalillarga baho berish
Kodeksning 277-moddasiga ko‘ra, ishni ko‘rib chiquvchi organ yoki mansabdor shaxs dalillarga ishning barcha holatlarini har tomonlama, to‘la va ob’ektiv jamlab tekshirishga asoslangan holda, qonunga amal qilib baho beradi.
Mazkur norma ma’muriy ish yuritishda xolislikni ta’minlashning muhim vositasidir.
Masalan, fuqaroga nisbatan huquqbuzarlik sodir etganlik haqida bayonnoma tuzilgan bo‘lsa, vakolatli organ faqat bayonnomadagi ma’lumotlar bilan cheklanmasdan, ishga aloqador boshqa dalillarni ham o‘rganishi lozim.
Fuqaroning tushuntirishlari, guvohlarning ko‘rsatuvlari, foto va videoyozuvlar hamda boshqa tegishli materiallar ishning haqiqiy holatlarini aniqlashda ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun dalillarni xolis baholash va ishning barcha ahamiyatli holatlarini aniqlash qonuniy qaror qabul qilishning muhim sharti hisoblanadi.
Kodeksning 294-moddasi — ma’muriy javobgarlikka tortilayotgan shaxsning huquqlari
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 294-moddasi ma’muriy javobgarlikka tortilayotgan shaxsning protsessual huquqlarini belgilaydi.
Ushbu moddaga muvofiq, shaxs:
- ish materiallari bilan tanishishga;
- izohlar berishga;
- dalillar keltirishga;
- o‘z iltimosini bayon etishga;
- ishni ko‘rib chiqish vaqtida advokatning yuridik yordamidan foydalanishga;
- o‘z ona tilida so‘zlashga va tarjimon xizmatlaridan foydalanishga;
- ish yuzasidan chiqarilgan qaror ustidan shikoyat berishga haqli.
Mazkur huquqlar fuqaroga o‘z pozitsiyasini bildirish, o‘ziga nisbatan bildirilgan ayblov yuzasidan tushuntirish berish va o‘z manfaatlarini himoya qilish imkonini beradi.
Shu munosabat bilan ma’muriy ishni ko‘rib chiquvchi organ shaxsning qonuniy huquqlarini ta’minlashi va ishni xolis hal etish uchun zarur
shart-sharoitlarni yaratishi lozim.
Aybsizlik prezumpsiyasining amaliy ahamiyati
Aybsizlik prezumpsiyasining amal qilishi faqat nazariy huquqiy qoida emas, balki ma’muriy ishlarni ko‘rib chiqishda amal qilinishi zarur bo‘lgan muhim kafolatdir.
Amaliyotda ayrim hollarda huquqbuzarlik sodir etilganligi haqidagi dastlabki ma’lumotlar yetarlicha tekshirilmasdan xulosa chiqarish xavfi mavjud bo‘lishi mumkin. Bunday holatlarning oldini olish uchun har bir ishning haqiqiy holatlari qonunchilik talablariga muvofiq aniqlanishi kerak.
Masalan, yo‘l harakati qoidalarini buzganlik holati yuzasidan fuqaroga nisbatan ma’muriy bayonnoma rasmiylashtirildi, deb tasavvur qilaylik. Fuqaro esa huquqbuzarlikni sodir etmaganligini bildirib, videokuzatuv yozuvlarini tekshirishni so‘radi.
Bunday vaziyatda fuqaroning vajlari va taqdim etgan materiallari ish uchun ahamiyatli bo‘lsa, ular belgilangan tartibda tekshirilishi va ularga huquqiy baho berilishi lozim.
Agar taqdim etilgan dalillar ish holatlarini aniqlashga yordam bersa, ularni inobatga olish qonuniy va asosli qaror qabul qilishga xizmat qiladi.
Shuningdek, bayonnomaning rasmiylashtirilganligi o‘z-o‘zidan shaxsning aybdorligi uzil-kesil aniqlanganligini anglatmaydi. Bayonnoma ish materiallaridan biri bo‘lib, undagi ma’lumotlar boshqa ahamiyatli holatlar bilan birgalikda baholanishi kerak.
Demak, aybsizlik prezumpsiyasining amal qilishi ma’muriy ishlarni ko‘rib chiqishda bir tomonlama yondashuvga yo‘l qo‘ymaslik, fuqarolarning huquqlarini himoya qilish va adolatli qaror qabul qilish uchun muhimdir.
Aybsizlik prezumpsiyasi va fuqarolarning o‘z huquqlarini himoya qilish imkoniyatlari
Ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ish yuritilayotganda fuqarolar o‘zlariga berilgan protsessual huquqlardan foydalanishlari muhim ahamiyatga ega.
Avvalo, shaxs o‘ziga nisbatan qanday huquqbuzarlik sodir etganlik haqida ish yuritilayotganini tushunishi, ish materiallari bilan tanishishi va o‘z tushuntirishlarini berish imkoniyatiga ega bo‘lishi lozim.
Agar fuqaro ishni ko‘rib chiqish jarayonida qonun talablariga rioya etilmagan deb hisoblasa, u qonunchilikda belgilangan tartibda o‘z e’tirozlarini bildirishi, tegishli dalillarni taqdim etishi va vakolatli organga iltimosnoma kiritishi mumkin.
Zarur hollarda advokatning yuridik yordamidan foydalanish ham fuqaroning qonuniy huquqlarini himoya qilishga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, ma’muriy ish yuzasidan qabul qilingan qarordan norozi bo‘lgan shaxs qonunchilikda belgilangan tartib va muddatlarda shikoyat berish huquqiga ega.
Fuqarolarning mazkur huquqlardan xabardor bo‘lishi ularning huquqiy madaniyatini yuksaltirish, ma’muriy ish yuritish jarayonida qonuniylikni ta’minlash va huquqbuzarliklarning oldini olishga yordam beradi.
Aybsizlik prezumpsiyasini ta’minlashda vakolatli organlarning mas’uliyati
Ma’muriy huquqbuzarlik ishlarini yurituvchi organlar va mansabdor shaxslar qonunchilikda belgilangan vakolatlar doirasida ish olib borishlari shart.
Ular ishni ko‘rib chiqish jarayonida quyidagi talablarga rioya etishlari muhim:
- ish holatlarini har tomonlama, to‘liq va ob’ektiv o‘rganish;
- dalillarni qonun talablariga muvofiq to‘plash va baholash;
- ma’muriy javobgarlikka tortilayotgan shaxsning qonuniy huquqlarini ta’minlash;
- shaxsning tushuntirishlari va iltimosnomalariga belgilangan tartibda munosabat bildirish;
- qabul qilinayotgan qarorning qonuniyligi va asosliligini ta’minlash.
Ushbu talablarga rioya qilinishi ma’muriy ish yuritishda qonuniylik va adolatni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Shuningdek, fuqarolarning huquqlarini himoya qilish bilan bir qatorda, haqiqatan sodir etilgan huquqbuzarliklarga nisbatan qonunchilikda belgilangan choralarni qo‘llash ham muhimdir.
Zero, qonuniylik prinsipi bir vaqtning o‘zida ham shaxsning huquqlarini himoya qilishni, ham huquqbuzarliklarga qonuniy baho berishni talab qiladi.
Jinoyat ishlari bo‘yicha
Uzun tuman sudining tergov sudyasi
A.Alikulov
