Bugungi kunda yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash, yo‘l-transport hodisalarining oldini olish hamda fuqarolarning hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilish muhim masalalardan biri hisoblanadi. Avtotransport vositalari sonining ortishi bilan bir qatorda yo‘l harakati qoidalariga rioya qilishning ahamiyati ham ortib bormoqda.
Yo‘l-transport hodisasi haydovchining yo‘l harakati qoidalarini buzishi, belgilangan tezlikka amal qilmasligi, mast holda transport vositasini boshqarishi, xavfsiz masofani saqlamasligi yoki boshqa qoidabuzarliklar natijasida yuzaga kelishi mumkin. Bunday hodisalar faqat moddiy zararga emas, balki insonlarning tan jarohati olishi yoki hayotdan ko‘z yumishiga ham sabab bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida yo‘l-transport hodisasi oqibatlariga qarab ma’muriy va jinoiy javobgarlik belgilangan. Javobgarlik turi sodir etilgan qoidabuzarlikning xususiyati, yetkazilgan zarar miqdori, tan jarohatining og‘irlik darajasi hamda boshqa huquqiy holatlarga bog‘liq.
Yo‘l-transport hodisasi uchun ma’muriy javobgarlik
O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksida yo‘l harakati qoidalarini buzish va uning oqibatlari uchun turli jazo choralari nazarda tutilgan.
Moddiy zarar yetkazilgan yo‘l-transport hodisasi
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 134-moddasi transport vositalari haydovchilarining yo‘l harakati qoidalarini buzishi natijasida transport vositalari yoki boshqa mol-mulkka zarar yetkazilishi bilan bog‘liq holatlarni qamrab oladi.
Agar yo‘l-transport hodisasi natijasida transport vositasi yoki boshqa
mol-mulk shikastlansa, ammo qonunchilikda belgilangan ancha miqdordagi moddiy zarar kelib chiqmasa, ushbu modda asosida ma’muriy javobgarlik masalasi hal qilinishi mumkin.
Bunda qonunchilikda belgilangan shartlar asosida yo‘l-transport hodisasi to‘g‘risida xabarnoma rasmiylashtirilgan ayrim holatlar uchun istisno nazarda tutilgan.
Yengil tan jarohati yoki ancha miqdorda moddiy zarar yetkazilishi
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 133-moddasiga muvofiq, haydovchining yo‘l harakati qoidalarini buzishi jabrlanuvchiga yengil tan jarohati yetkazilishiga yoki ancha miqdorda moddiy zarar kelib chiqishiga sabab bo‘lsa, ma’muriy javobgarlik yuzaga kelishi mumkin.
Bunday holatlarda qonunchilikda nazarda tutilgan jarima va boshqa tegishli huquqiy choralar qo‘llaniladi. Javobgarlik masalasi hodisaning holatlari va amaldagi qonun talablari asosida belgilanadi.
Shuni ta’kidlash kerakki, tan jarohatining og‘irlik darajasi tibbiy mezonlar asosida aniqlanadi. Shu sababli jarohatning og‘irligi va hodisa bilan sababiy bog‘liqligi javobgarlikni belgilashda muhim ahamiyatga ega.
Yo‘l-transport hodisasi joyidan ketib qolganlik uchun javobgarlik
Yo‘l-transport hodisasi sodir bo‘lganidan keyin haydovchining hodisa joyini o‘zboshimchalik bilan tark etishi alohida huquqiy oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 137-moddasida
yo‘l-transport hodisasi qatnashchilarining belgilangan qoidalarni buzgan holda hodisa joyidan ketib qolganligi uchun javobgarlik belgilangan.
Ushbu moddaga muvofiq:
- belgilangan qoidalarni buzgan holda hodisa joyidan ketib qolish uchun bazaviy hisoblash miqdorining 15 baravari miqdorida jarima nazarda tutilgan;
- agar hodisa jabrlanuvchiga yengil tan jarohati yoki ancha miqdorda moddiy zarar yetkazilishiga olib kelgan bo‘lsa, bazaviy hisoblash miqdorining
30 baravari miqdorida jarima, transport vositasini boshqarish huquqidan uch yilgacha mahrum qilish yoki 15 sutkagacha ma’muriy qamoq chorasi qo‘llanilishi mumkin.
Hodisa joyidan ketish bilan bog‘liq holatga huquqiy baho berishda qonunchilikda nazarda tutilgan istisnolar va hodisaning aniq holatlari ham inobatga olinadi.
Shuning uchun haydovchilar yo‘l-transport hodisasi sodir bo‘lganda belgilangan tartibga rioya qilishi va vakolatli organlarga xabar berishi lozim.
Og‘ir oqibatlarga olib kelgan yo‘l-transport hodisasi uchun jinoiy javobgarlik
Yo‘l-transport hodisasi natijasida inson salomatligiga og‘ir zarar yetkazilishi yoki insonlar halok bo‘lishi holatlarida jinoiy javobgarlik kelib chiqishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 266-moddasi transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzish bilan bog‘liq jinoyatlarni nazarda tutadi.
O‘rtacha og‘ir yoki og‘ir tan jarohati yetkazilishi
Agar transport vositasini boshqaruvchi shaxs harakat xavfsizligi qoidalarini buzishi natijasida boshqa shaxsning sog‘lig‘iga o‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast yetkazilsa, Jinoyat kodeksining 266-moddasi asosida jinoiy javobgarlik masalasi ko‘rib chiqiladi.
Bunday holatda jazo qonunning tegishli qismida belgilangan sanksiya va ishning aniq holatlariga muvofiq tayinlanadi.
Jinoiy javobgarlikni belgilash uchun qoidabuzarlik bilan kelib chiqqan oqibatlar o‘rtasida sababiy bog‘liqlik mavjudligi aniqlanishi muhim hisoblanadi.
Inson o‘limiga sabab bo‘lgan yo‘l-transport hodisasi
Agar haydovchining yo‘l harakati yoki transport vositasidan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzishi inson o‘limiga sabab bo‘lsa, uning harakatlariga Jinoyat kodeksining 266-moddasi asosida huquqiy baho berilishi mumkin.
Bunday holatlarda jinoiy jazo hodisa oqibatlari, aybning xususiyati va qonunning tegishli qismida belgilangan sanksiyaga qarab belgilanadi.
Agar hodisa natijasida ikki yoki undan ortiq shaxs halok bo‘lsa, javobgarlik masalasi Jinoyat kodeksining tegishli og‘irlashtiruvchi holatlarni nazarda tutuvchi qoidalari asosida hal etiladi.
Shuni alohida qayd etish lozimki, har qanday yo‘l-transport hodisasi avtomatik ravishda jinoyat hisoblanmaydi. Jinoiy javobgarlik yuzaga kelishi uchun qonunda belgilangan shartlar, jumladan, tegishli oqibatlar va qoidabuzarlik o‘rtasidagi sababiy bog‘liqlik aniqlanishi kerak.
Mast holda transport vositasini boshqarish va uning oqibatlari
Alkogolli ichimlik yoki giyohvandlik vositalari ta’siri ostida transport vositasini boshqarish yo‘l harakati xavfsizligiga jiddiy tahdid soladi.
Mast holda transport vositasini boshqarish uchun ma’muriy qonunchilikda alohida javobgarlik choralari belgilangan. Agar bunday holat yo‘l-transport hodisasiga va qonunda ko‘rsatilgan og‘ir oqibatlarga olib kelsa, qilmishga
jinoiy-huquqiy baho berish masalasi ham yuzaga kelishi mumkin.
Bunda mastlik holati, haydovchining harakatlari, sodir bo‘lgan hodisa va kelib chiqqan oqibatlar belgilangan tartibda tekshiriladi.
Haydovchilar transport vositasini faqat hushyor holatda boshqarishi, yo‘l harakati qoidalariga qat’iy amal qilishi va boshqa harakat ishtirokchilarining xavfsizligini ta’minlashi zarur.
Yo‘l-transport hodisasi natijasida yetkazilgan zararni qoplash
Yo‘l-transport hodisasi nafaqat ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka, balki fuqarolik-huquqiy majburiyatlarga ham sabab bo‘lishi mumkin.
Hodisa natijasida boshqa shaxsning mol-mulkiga yoki sog‘lig‘iga zarar yetkazilgan bo‘lsa, qonunchilikda belgilangan asoslar mavjud bo‘lgan taqdirda, zararni qoplash masalasi hal etiladi.
Zararni qoplash quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
- shikastlangan transport vositasini ta’mirlash xarajatlari;
- zarar ko‘rgan boshqa mol-mulk qiymati;
- qonunchilikda belgilangan shartlar asosida davolanish bilan bog‘liq xarajatlar;
- yo‘qotilgan daromad va boshqa qonuniy talablar.
Bunday holatlarda majburiy sug‘urta shartlari, zararning miqdori, aybdorlik masalasi va amaldagi qonunchilik talablari hisobga olinadi.
Ma’muriy yoki jinoiy javobgarlik masalasi bilan zararni qoplash masalasi o‘zaro bog‘liq bo‘lsa-da, ular huquqiy jihatdan alohida masalalar hisoblanadi.
Yo‘l-transport hodisasi sodir bo‘lganda haydovchining harakatlari
Yo‘l-transport hodisasi sodir bo‘lgan taqdirda haydovchi belgilangan xavfsizlik choralarini ko‘rishi va qonunchilik talablariga rioya qilishi kerak.
Jumladan:
- Transport vositasini to‘xtatish va hodisa joyida xavfsizlikni ta’minlash.
- Avariya ishorasini yoqish va zarur bo‘lsa, avariya to‘xtash belgisini o‘rnatish.
- Jabrlanuvchilar bo‘lsa, tez tibbiy yordam chaqirish va imkoniyat doirasida birinchi yordam ko‘rsatish.
- Zarur hollarda ichki ishlar organlariga xabar berish.
- Hodisa joyidagi izlar va dalillarni saqlash, hodisa ishtirokchilarining ma’lumotlarini qayd etish.
- Vakolatli organlar kelgunga qadar qonunchilikda belgilangan talablarga amal qilish.
- Sug‘urta tashkilotiga xabar berish va zararni qoplash masalasini belgilangan tartibda hal qilish.
Hodisa joyini tark etish, dalillarni yashirish yoki voqea haqida noto‘g‘ri ma’lumot berish qo‘shimcha huquqiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Jinoyat ishlari bo‘yicha
Uzun tuman sudining tergov sudyasi
A.Alikulov
