Jamiyatda osoyishtalik va barqarorlikni ta’minlashda nafaqat og‘ir jinoyatlarning, balki kundalik hayotda uchraydigan ma’muriy huquqbuzarliklarning ham barvaqt oldini olish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ma’muriy huquqbuzarliklar ko‘pincha fuqaroning belgilangan
tartib-qoidalarga e’tiborsizligi, huquqiy talablarni bilmasligi, mas’uliyatsizligi yoki muayyan vaziyatda o‘z harakatlarini nazorat qila olmasligi natijasida yuzaga kelishi mumkin.
Shu bois huquqbuzarlik sodir etilganidan keyin jazo qo‘llash bilan cheklanib qolmasdan, unga olib kelishi mumkin bo‘lgan omillarni oldindan bartaraf etish profilaktikaning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi.
Avvalo, har bir inson o‘z huquq va majburiyatlarini yaxshi bilishi zarur.
Fuqaro qonun talablarini bilsa, muayyan harakatning qanday huquqiy oqibatga olib kelishini oldindan anglaydi. Bu esa ehtiyotsizlik yoki beparvolik tufayli qoidabuzarlik sodir etilishining oldini olishga xizmat qiladi.
Shuning uchun aholiga qonunchilik talablarini oddiy va tushunarli shaklda yetkazish, ayniqsa kundalik hayotda ko‘p uchraydigan holatlar bo‘yicha amaliy tushuntirishlar berish zarur.
Profilaktika faqat umumiy yig‘ilish yoki ma’ruza bilan cheklanmasligi kerak.
Fuqarolarga ular yashaydigan hududda ko‘proq uchraydigan huquqbuzarliklar xususiyatidan kelib chiqib, aniq misollar asosida tushuntirish berish samarali natija beradi.
Bunda:
• mahallalarda huquqiy uchrashuvlar o‘tkazish;
• aholi murojaatlarini o‘rganish;
• huquqiy savodxonlikka bag‘ishlangan davra suhbatlarini tashkil etish;
• tarqatma materiallardan foydalanish;
• internet platformalarida qisqa huquqiy ma’lumotlar berish kabi usullardan foydalanish mumkin.
Yosh avlodda qonunga hurmat va javobgarlik hissini shakllantirish profilaktikaning muhim qismi hisoblanadi.
Maktab, kollej, texnikum va oliy ta’lim muassasalarida huquqiy mavzularni quruq qoidalar sifatida emas, hayotiy misollar orqali tushuntirish maqsadga muvofiq.
Yoshlarga:
• jamoat joylarida o‘zini tutish;
• yo‘l harakati talablariga amal qilish;
• internetdan xavfsiz foydalanish;
• boshqa shaxslarning huquqlarini hurmat qilish;
• javobgarlikning huquqiy oqibatlari
haqida tushunarli ma’lumotlar berib borilishi lozim.
Farzand tarbiyasida ota-onaning nazorati va shaxsiy namunasi katta ahamiyatga ega.
Voyaga yetmaganlarning kechki vaqtlarda nazoratsiz qolishi, noto‘g‘ri muhitga tushib qolishi yoki salbiy ta’sirga berilishi turli qoidabuzarliklarga sabab bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun ota-onalar farzandining:
• kimlar bilan muloqot qilayotgani;
• bo‘sh vaqtini qanday o‘tkazayotgani;
• internetdan qanday foydalanayotgani;
• ta’lim muassasasidagi ishtiroki bilan qiziqib borishi zarur.
Ko‘chalar, bozorlar, istirohat maskanlari, transport ob’ektlari va boshqa umumiy foydalanish hududlarida belgilangan qoidalarga rioya qilish barcha uchun birdek muhim.
Atrofdagilarga halaqit berish, belgilangan tartibni buzish, umumiy foydalanishdagi ob’ektlarga zarar yetkazish yoki boshqa shaxslarning huquqlarini cheklash kabi holatlarga yo‘l qo‘ymaslik kerak.
Jamoatdagi oddiy madaniyat va o‘zaro hurmat ko‘plab nizoli vaziyatlarning oldini olishi mumkin.
Ma’muriy huquqbuzarliklarning oldini olishda yo‘l harakati xavfsizligi masalasi ham alohida o‘rin tutadi.
Haydovchilar tezlik me’yorlariga, yo‘l belgilariga va svetofor talablariga amal qilishi, piyodalar esa belgilangan joylardan harakatlanishi zarur.
Avtomobilni boshqarish vaqtida telefondan foydalanish, xavfsizlik kamarini taqmaslik, transport vositasini mast holda boshqarish kabi xavfli harakatlarga yo‘l qo‘ymaslik nafaqat jarimadan saqlanish, balki inson hayotini asrash uchun ham muhimdir.
Hududdagi muammolarni faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlar orqali hal qilish bilan cheklanib qolmaslik kerak.
Mahalla faollari, ta’lim muassasalari, ota-onalar, yoshlar va jamoatchilik vakillari o‘zaro hamkorlikda ish olib borsa, huquqbuzarlikka sabab bo‘layotgan holatlarni ertaroq aniqlash imkoniyati ortadi.
Ayniqsa, aholi o‘rtasida huquqiy tushuntirish tadbirlarini muntazam o‘tkazib borish muhim.
Bugungi kunda huquqiy profilaktikaning yana bir muhim yo‘nalishi raqamli muhitda to‘g‘ri xulq-atvorni shakllantirishdir.
Ijtimoiy tarmoqlarda boshqa shaxslarni haqorat qilish, ularning sha’ni va qadr-qimmatiga tajovuz qiluvchi ma’lumotlarni tarqatish, yolg‘on axborotni tekshirmasdan ommalashtirish turli huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Shu sababli har qanday ma’lumotni tarqatishdan oldin uning mazmuni va oqibatlarini o‘ylab ko‘rish, boshqa shaxslarning huquqlariga daxl qiluvchi harakatlardan tiyilish zarur.
Kundalik hayotda qo‘shnilar, qarindoshlar, hamkasblar yoki boshqa shaxslar o‘rtasida kelishmovchiliklar yuzaga kelishi tabiiy.
Muammoni baqirish, haqoratlash yoki kuch ishlatish orqali hal qilish esa vaziyatni yanada og‘irlashtirishi mumkin.
Kelishmovchilik paydo bo‘lganida xotirjamlikni saqlash, o‘zaro muloqot qilish va zarur bo‘lsa tegishli tashkilotlarga murojaat qilish huquqbuzarliklarning oldini olishga yordam beradi.
Qonunchilik doimiy ravishda takomillashib boradi. Shu sababli fuqarolar o‘z faoliyati va kundalik turmushiga daxldor yangi talablardan xabardor bo‘lib borishi muhim.
Davlat organlari va jamoat tashkilotlari esa aholiga yangi normalarni sodda tilda tushuntirib borishi, zarur ma’lumotlarni ochiq manbalar orqali yetkazishi lozim.
Huquqbuzarliklarning oldini olish faqat jazo choralarini kuchaytirish bilan hal bo‘ladigan masala emas.
Bu jarayonda insonning o‘z xatti-harakatlariga mas’uliyat bilan yondashishi, boshqalarning huquqlarini inobatga olishi va belgilangan qoidalarga amal qilishi hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Qoidani buzmaslik — jazodan qo‘rqish emas, huquqiy madaniyat belgisidir.
Har bir fuqaro o‘z harakati bilan atrofdagilarga namuna bo‘lsa, jamiyatda tartib va o‘zaro hurmat muhiti yanada mustahkamlanadi.
Ma’muriy huquqbuzarliklarning oldini olish — kundalik hayotda qonun talablariga amal qilishdan boshlanadi.
Oilada to‘g‘ri tarbiya, ta’lim muassasasida huquqiy bilim, mahallada o‘zaro hamjihatlik, jamoat joylarida madaniyatli xulq va internetda mas’uliyatli munosabat — huquqbuzarliklar profilaktikasiga xizmat qiluvchi muhim omillardir.
Qonunni hurmat qilaylik!
O‘z huquqlarimizni bilgan holda, boshqalarning huquqlariga ham rioya qilaylik!
Tartib va osoyishtalikni birgalikda ta’minlaylik!
Jinoyat ishlari bo‘yicha
Uzun tuman sudining tergov sudyasi
A.Alikulov
