ФИРИБГАРЛИК ЖИНОЯТИ УЧУН ЖАВОБГАРЛИКНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ МАСАЛАЛАРИ

Фирибгарлик жиноятининг замонавий куринишлари ошиб бораётганлиги бу жиноятга карши курашишнинг конунчилик асосларини такомиллаштириш, тайинланган жазо чораларининг самарадорлигини тахлил килиш хамда жазо тайинлаш, жавобгарликдан ва жазодан озод килиш институтларини кайта куриб чикиш кераклигини такозо этади.
Асосий кисм. Фирибгарлик тушунчаси. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 168-моддасига мувофик, фирибгарлик деганда, алдаш ёки ишончни суиистеъмол килиш йули билан узганинг мулкини ёки узганинг мулкига булган хукукни кулга киритиш тушунилади.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2017 йил 11 октябрдаги Фирибгарликка оид ишлар буйича суд амалиёти тугрисидаги 35-сон карорида фирибгарлик жинояти куринишлари батафсил курсатиб утилган. Унга кура, фирибгарлик узганинг мулкини ёки мулкка булган хукукини алдаш ёки ишончни суиистеъмол килиш йули билан конунга хилоф равишда ва текин кулга киритишда ифодаланиб, бунинг таъсирида мулкдор (унинг вакили), мулкнинг бошка эгаси ёки ваколатли орган мулкни ёки унга булган хукукни бошка шахсга беради, ёинки ушбу мулк ёки унга булган хукук бошка шахс томонидан олиб куйилишига имконият беради.
Фирибгарликнинг объектив белгилари. Объектив белгилар деганда жиноят таркибининг объекти ва объектив томонларини таърифловчи белгилар назарда тутилади. Ушбу жиноятнинг объекти узгалар мулки ёки мулкка булган хукуки хисобланади. Юридик адабиётларда фирибгарликнинг объекти сифатида мулкка булган хукук, мулкий манфаатлар, иктисодий категория, юридик категория, иктисодий ва хукукий категориялар йигиндиси деган караш мавжуд. Тадкикотчи Р.Алтиев эса, «узгалар мулкини фирибгарлик йули билан талон-торож килишнинг махсус объекти иктисодиёт сохасидаги ижтимоий муносабатлар мажмуи; турдош объекти мулкни мухофаза килишга каратилган ижтимоий муносабатлардир» деган хулосага келган. Айбдорга ишониб топширилган ёки унинг ихтиёрида булган узганинг мулки ёки мулкий хукукини мухофаза килишга каратилган ижтимоий муносабатлар фирибгарликнинг бевосита объекти хисобланади. Шунингдек, у фирибгарлик айрим турдаги жиноятларни содир этиш усули эканлигини эътироф этиб, бундай турдаги жиноятлар кушимча объектли жиноятлар булиб, мулк хукуки дахлсизлигини кафолатловчи ижтимоий муносабатлар кушимча объект булади, деган нуктаи назарни илгари сурган».
Юкорида таъкидланганидек, фирибгарлик алдаш ёки ишончни суиистеъмол килиш йули билан содир этилади. Фирибгарликда алдаш деганда, айбдор томонидан, била туриб, хакикатга тугри келмайдиган ёлгон маълумотлар хабар килиниши ёки иш холати буйича мулкдор, мулкнинг бошка эгасига маълум килиниши лозим булган хакикий фактларни яшириш ёхуд бундай шахсларни янглиштиришга каратилган касддан содир этилган харакатлар тушунилади.
Фирибгарликда ёлгон маълумотларга жабрланувчини янглиштиришга олиб келиши мумкин булган хар кандай холатлар, жумладан, юридик факт ва вокеалар, мулкнинг сифати, нархи, айбдорнинг шахси, унинг ваколати, нияти (масалан, айбдор шахс узини мансабдор шахс ёки хукукни мухофаза килувчи орган ходими сифатида курсатиши) тааллукли булиши мумкин.
Фирибгарликда жабрланувчини янглиштиришга каратилган касддан содир этиладиган харакатлар жумласига, масалан, битим ёки тулов предметини сохталаштириш, кимор ва таваккалчиликка асосланган бошка уйинларни уйнаш чогида алдов усулларини куллаш ва х.к. киради.
Фирибгарликда ишончни суиистеъмол килиш деганда, айбдорнинг мулкдор, мулкнинг бошка эгаси ёки мулкни учинчи шахсларга бериб юбориш тугрисида карор кабул килишга ваколатли бошка шахслар билан ишончли муносабатлардан гаразли максадларда фойдаланиши тушунилиши лозим. Ишончга турли холатлар, масалан, айбдор шахснинг хизмат мавкеи ёки унинг жабрланувчи билан шахсий ёки кариндош-уруглик муносабатлари сабаб булиши мумкин.
Фирибгарликнинг субъектив белгилари. Жиноят таркибининг субъектив томони жиноий килмишнинг ички томони булиб, шахснинг узи содир этган ижтимоий хавфли килмиш ва унинг окибатларига булган рухий муносабатини курсатади. Бунда айбидан ташкари жиноятнинг субъектив томонини таснифловчи» мотив ва максад хам мавжуд булади.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси 17-моддаси талабига мувофик, «жиноят содир этгунга кадар ун олти ёшга тулган, акли расо жисмоний шахслар жавобгарликка тортиладилар». Шахсни жиноий жавобгарликка тортишнинг умумий шартларидан бири ижтимоий хавфли килмишни содир этган вактда у конунда белгиланган жиноий жавобгарлик ёшига тулганлиги хисобланади.
Фирибгарлик жиноятининг субъекти булиб 16 ёшга тулган, акди расо жисмоний шахслар хисобланади.
Жиноят субъектини тавсифловчи аломатлар: жисмоний шахслиги, шахснинг акли расолиги ва жиноий жавобгарликка тортиш мумкин булган ёшга тулганлигидир.
Субъектив томондан фирибгарлик касддан содир этилади. Агар шахс узганинг мулкини ёки унга булган хукукни мазкур мулк ёки хукук унга берилиши шарти билан боглик мажбуриятларни бажармаслик ниятида олган ёки эгаллаган булса, килмиш айбдорда узганинг мулкини ёки унга булган хукукни кулга киритишга нисбатан касд факат узганинг мулки ёки унга булган хукук кулга киритилгунга кадар пайдо булган холдагина фирибгарлик сифатида квалификация килиниши лозим.
Агар узганинг мулкини эгаллашга нисбатан касд айбдорда мулк кабул килингандан кейин юзага келган булса, шахснинг харакатлари фирибгарлик таркибини ташкил этмайди ва муайян холатларни инобатга олган холда узганинг мулкини узлаштириш ёки растрата килиш йули билан талон-торож килиш сифатида бахоланиши мумкин.
Бугунги кунда фирибгарликнинг янгидан-янги турлари пайдо булмокда. Жумладан интернет ахборот тизими оркали бизнес килиш буйича таклиф киритиш, пластик карта ракамини турли бахоналар билан олиш ва ундан маблагларни ечиб олиш, хорижга ишга юборишни ваъда килиб алдаш оркали маблагларни кулга киритиш, лизингга автомобиль олиб бериш, хорижий давлатларда уишга киритиб куйиш, укишини кучириб бериш сохаларида хужжатларни калбакилаштириб фирибгарлик килиш купайиб бормокда.
Бундай жиноятлар купайишининг асосий сабабларидан бири сифатида жабрланувчиларнинг уз эхтиёжларини тезрок, белгиланган коидаларни айланиб утиш оркали кондиришга булган карашлари мавжудлиги, тезда бойиб кетиш истагининг кучлилиги, оммавий ахборот воситалари ва интернет тармогидаги рекламаларга ута ишонувчанлигини курсатиш мумкин.
Ушбу жиноятда такроран содир килиш холатлари юкорилиги, куп холларда фирибгарлик жиноятини содир килган шахсларга нисбатан жавобгарликдан ва жазодан озод килиш институтлари кулланилиши туфайли жазодан куркмаслиги билан тавфсифлаш мумкин. Суд-тергов амалиётида бир шахснинг фирибгарлик учун 8-10 мартагача судланганлик холати, хатто олдинги килмишлари учун тергов-суд жараёнлари кетаётган вактда хам фирибгарлик килмишларини давом эттираётганлар учраётганлиги,
Жиноят кодексининг 168-моддасига телекоммуникация тармокларидан, шунингдек, Интернет жахон ахборот тармогидан ёки электрон тулов воситаларидан фойдаланиб содир этилган жиноят учун жавобгарлик белгилайдиган хамда хужжатлар, штамплар, мухрлар, бланкаларни калбакилаштириб ёки уларнинг калбаки эканлигини била туриб, фойдаланиб содир этилган фирибгарликларни алохида банд сифатида киритиш;
фирибгарлик жинояти туфайли етказилган зарарларнинг куп микдорда эканлиги ва одатда жабрланувчиларга етказилган зарарни коплаш масаласи кийинчиликлар келтириб чикараётганлигидан келиб чикккан холда, етказилган зарар копланмагунига кадар фирибгарлик жиноятини содир килган шахсларга нисбатан жиноий жавобгарликдан ва жазодан озод килиш институтларини кулламаслик.
Сурхондарё вилоят суди
архив мудири Э.Тиловов




