OILAVIY (MAISHIY) ZO‘RAVONLIK BILAN BOG‘LIQ JINOYATLARNING OLDINI OLISH VA ULAR UCHUN JAVOBGARLIK

Oila — jamiyatning asosiy bo‘g‘ini. Oilada o‘zaro hurmat, mehr-oqibat va tinchlik hukm surishi jamiyat barqarorligining muhim shartlaridan biridir. Shu sababli oilaviy (maishiy) zo‘ravonlikning oldini olish, jabrlanuvchilarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish hamda bunday qilmishlarni sodir etgan shaxslarning qonuniy javobgarligini ta’minlash muhim vazifalardan hisoblanadi.

Oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik deganda faqat jismoniy kuch ishlatish tushunilmaydi. Shaxsning mulk, ta’lim olish, sog‘liqni saqlash yoki mehnatga oid huquqlarini amalga oshirishiga to‘sqinlik qilish, mol-mulkiga yoki shaxsiy ashyolariga qasddan zarar yetkazish, sha’ni va qadr-qimmatini tahqirlash, qo‘rqitish yoki yaqin qarindoshlaridan ajratib qo‘yish kabi harakatlar ham qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik sifatida baholanishi mumkin.

Oilaviy zo‘ravonlikning salbiy oqibatlari

Oilaviy zo‘ravonlik, avvalo, insonning sha’ni, qadr-qimmati va ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Doimiy qo‘rqitish, haqoratlash yoki tazyiq ostida yashash oiladagi sog‘lom muhitning buzilishiga, farzandlar tarbiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishiga hamda oilaviy nizolarning yanada chuqurlashishiga olib kelishi mumkin.

Ayniqsa, voyaga yetmagan farzandlar oiladagi zo‘ravonlik holatlarining bevosita yoki bilvosita guvohi bo‘lishi ularning ruhiy va ma’naviy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois zo‘ravonlik holatlariga befarq bo‘lmaslik, ularni barvaqt aniqlash va o‘z vaqtida huquqiy choralar ko‘rish muhimdir.

Qonunchilikda qanday javobgarlik belgilangan?

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 126¹-moddasida oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik uchun jinoiy javobgarlik belgilangan.

Jumladan, tegishli shaxslarga nisbatan mulk, ta’lim olish, sog‘liqni saqlash yoki mehnatga oid huquqlarni amalga oshirishga to‘sqinlik qilish, mol-mulkiga yoki shaxsiy ashyolariga qasddan shikast yetkazish, ularning sha’ni va qadr-qimmatini tahqirlash, qo‘rqitish yoki yaqin qarindoshlaridan ajratib qo‘yish kabi harakatlar uchun, agar bunday harakat ma’muriy jazo qo‘llanilganidan keyin sodir etilgan bo‘lsa, BHMning 20 baravaridan 30 baravarigacha miqdorda jarima, 160 soatdan 300 soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari jazosi qo‘llanilishi mumkin.

Zo‘ravonlik natijasida jabrlanuvchining sog‘lig‘iga yengil shikast yetkazilgan bo‘lib, sog‘lig‘i olti kundan ortiq, ammo yigirma bir kundan ko‘p bo‘lmagan muddatga yomonlashgan yoki umumiy mehnat qobiliyati uncha uzoq bo‘lmagan muddatga yo‘qotilgan bo‘lsa, BHMning 30 baravaridan 70 baravarigacha jarima, 300 soatdan 360 soatgacha majburiy jamoat ishlari, bir yildan ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari, bir yildan ikki yilgacha ozodlikni cheklash yoki bir yildan ikki yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo‘llanishi mumkin.

Agar oilaviy zo‘ravonlik oqibatida jabrlanuvchiga o‘rtacha og‘ir shikast yetkazilgan bo‘lsa, qonunchilikda 360 soatdan 480 soatgacha majburiy jamoat ishlari, ikki yildan uch yilgacha axloq tuzatish ishlari, ikki yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoki ikki yildan uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi nazarda tutilgan.

Zo‘ravonlik oqibatida og‘irroq tan jarohatlari yoki boshqa og‘ir oqibatlar yuzaga kelgan hollarda esa qilmishning xususiyati va oqibatlaridan kelib chiqib, Jinoyat kodeksining tegishli qismlarida yanada og‘ir jazo choralari belgilangan.

Zo‘ravonlikning oldini olish — eng muhim vazifa

Oilaviy zo‘ravonlikka qarshi kurashishda faqat jazolash choralarini qo‘llash bilan cheklanib qolmaslik kerak. Eng avvalo, zo‘ravonlikka olib keluvchi sabab va shart-sharoitlarni barvaqt aniqlash hamda ularni bartaraf etish zarur.

Buning uchun oilalarda sog‘lom muhitni shakllantirish, er-xotin o‘rtasidagi o‘zaro hurmat va murosa madaniyatini oshirish, nizolarni zo‘ravonliksiz va qonuniy yo‘l bilan hal qilish ko‘nikmalarini shakllantirish muhimdir.

Shuningdek, mahalla, profilaktika inspektorlari, ta’lim muassasalari, tibbiyot tashkilotlari, xotin-qizlar faollari va boshqa mas’ul tashkilotlarning o‘zaro hamkorligini kuchaytirish zarur.

2026-yil 3-martdagi PF-33-son Farmon bilan ayollar va bolalarga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik holatlarining oldini olish tizimini yanada takomillashtirish, jabrlangan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash hamda nikohlanuvchilarni “maishiy zo‘ravonliksiz baxtli oilaviy hayotga tayyorlash” maxsus kurslari bilan qamrab olishni kengaytirish kabi chora-tadbirlar belgilangan.

Jabrlanuvchilarni himoya qilish

Zo‘ravonlikka duch kelgan shaxsning huquqlarini himoya qilishda himoya orderi muhim huquqiy vositalardan biridir. Himoya orderi tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlanuvchiga davlat himoyasini taqdim etuvchi hujjat bo‘lib, u tegishli holatlar aniqlanganda berilishi mumkin.

Himoya orderi doirasida zo‘ravonlik sodir etgan shaxsga jabrlanuvchiga tazyiq o‘tkazish, u bilan aloqa qilish yoki ayrim hollarda bir xonada birga bo‘lish kabi harakatlarni amalga oshirish taqiqlanishi mumkin. U odatda 30 kungacha muddatga beriladi.

Shuningdek, 2026-yilgi yangi chora-tadbirlar doirasida himoya orderi berilgan xotin-qizlarga ularning roziligi bilan zo‘ravonlik haqida tezkor xabar berish imkonini beruvchi “SOS” funksiyasiga ega mobil ilovadan foydalanish imkoniyati ham nazarda tutilgan.

Oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik — oddiy oilaviy kelishmovchilik emas, balki insonning huquq va erkinliklariga tajovuz qiluvchi xatti-harakatdir. Shu sababli bunday holatlarga befarq qarash, zo‘ravonlikni yashirish yoki uni “oilaviy masala” sifatida e’tiborsiz qoldirish salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Har bir oila a’zosi bir-birining sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilishi, nizolarni tinch va qonuniy yo‘l bilan hal etishga intilishi lozim. Zo‘ravonlikning oldini olishda esa oila, mahalla, ta’lim muassasalari, huquqni muhofaza qiluvchi organlar va keng jamoatchilikning hamkorligi muhim ahamiyatga ega.

Sog‘lom oila — tinch jamiyat asosidir. Oilada zo‘ravonlikka yo‘l qo‘ymaslik, uning oldini olish va har bir insonning huquqlarini himoya qilish barchamizning umumiy vazifamizdir.

Jinoyat ishlari bo‘yicha

Uzun tuman sudining raisi             

Mirzakulov Farxod Musurmonqulovich